آیا مساجد جامع تاریخی خوزستان در فهرست جهانی قرار می‌گیرند؟

مجتبی گهستونی: با توجه به اینکه قرار است مساجد جامع تاریخی کشور در فهرست آثار جهانی ثبت شوند این پرسش وجود دارد که آیا مساجد جامع تاریخی خوزستان به خصوص دو مسجد جامع شوشتر و دزفول در فهرست جهانی قرار می گیرند؟

پیگیری های ما حاکی از آن است که در سال گذشته چون ظاهرا مسئولین میراث فرهنگی خوزستان دیر متوجه شده بودند که باید گزارشی از مساجد تاریخی جامع خوزستان را برای تهران ارسال نمایند قرار بود که به پرونده های خوزستان رسیدگی نشود ولی با پیگیری های انجام شده از درون سازمان مقرر شد تا پرونده دو lسجد جامع شوشتر و دزفول بررسی شوند.

با این حال پس از بررسی های انجام شده پرونده های خوزستان برای بررسی نهایی به استان عودت داده شد. با توجه به اینکه سازمان میراث فرهنگی کشور مدعی است که برای ارسال پرونده مساجد جامع تاریخی کشور محدودیت دارد با این حال بیم آن می رود که خوزستان از این قافله عقب بماند و سهمیه ای برای مساجد جامع تاریخی خوزستان در فهرست جهانی مدنظر قرار گرفته نشود.

در این میان تلاش مسئولین میراث فرهنگی خوزستان برای پیگیری هر چه بیشتر برای قرار گرفتن نام دو مسجد جامع دزفو ل و شوشتر خیلی موثر است.

اوایل سال جاری بود که معاون میراث فرهنگی کشور اعلام کرد که سازمان های میراث فرهنگی مرمت مساجد جامع تاریخی وتشکیل پرونده آنها را در دستور کار خود قرار بدهند. با این شنیده های ما حاکی از آن است که سازمان میراث فرهنگی کشور از مجموع پیشنهاد بیش از یک میلیارد تومانی خوزستان برای مرمت ۱۸ بقعه و مسجد با ۸۰۰ میلیون تومان آن موافقت کرده است که با این هزینه می توان امید داشت که علاوه بر مرمت به توسعه بقاع و مساجد مورد نظر نیز می توان فکر کرد.

البته دیگر پیگیری های ما حاکی از آن است که قرار است یک اعتبار ویژه نیز برای مرمت و توسعه یک بقعه نیز در نظر گرفته شود که شاید این اعتبار سهم بقعه سید محمد بازار، امامزاده عبدالله و یا سید صالح شود.

تاریخچه مسجد جامع شوشتر

ساخت مسجد جامع در شهر باستانی شوشتر بعد از فتح مسلمانان و اسلام آوردن مردم، در سال ۲۵۴ قمری در زمان سیزدهمین خلیفه عباسی «المعتزبالله المتوکل» که در زمان امام حسن عسکری (ع) خلافت می‌کرد، آغاز شد. پس از او خلفای دیگری در این باب کوشیدند تا این که در زمان خلیفه بیست و نهم «المسترشد بالله» آن را به پایان رساند.

پیش از پوشش کنونی، سقف مسجد به وسیله شاه چوب هندی مسقف شده بود و بر طبق کتیبه موجود در مسجد که دارای تاریخ سال ۱۲۱۳، ۱۱۷۵، ۹۳۳، ۶۸۳ ،۴۴۵ هجری قمری است معلوم می‌شود که مسجد جامع شوشتر در قرون بعد به کرات تعمیر و مرمت شده است. شبستان اصلی مسجد در طرف جنوب واقع شده، در شبستان منبر چوبی نفیسی قرار دارد که طبق کتیبه، نام (منصور ابو احارث) و تاریخ صفر سال۴۴۵ هجری قمری بر روی آن حک شده است.

همچنین بر دیواره شبستان مسجد کتیبه گچبری با مضمون سوره یاسین حک شده است.هرکدام از خلفای عباسی که در مسجد کارهایی را انجام داده است، کتیبه‌ای از کار خود به یادگار گذاشته‌اند.

مسجد در گذشته دارای تعداد بیشتری کتیبه گچی و سنگی بوده که متاسفانه در تعمیرات دهه۴۰ و بعد از آن از بین رفته است.

مسجد در طرف شمال ۱۲ ردیف ستون و در طرف جنوب هشت ستون دارد که بلندی هرکدام از ستون‌ها در حدود پنج متر است. از مشاهده قوس طاق‌ها و ایوان رفیع و شبستان آن که به شیوه معماری دوره ساسانی ساخته شده است، قدمت بنا و تعلق آن به اوائل اسلام تا حدودی روشن می‌شود.

مسجد دارای حیاط وسیع و ستون‌های قطور و بسیار محکمی است به طوری که قطر هر ستون بیش از ۵/۱ متر است و بنای آن بیشتر از سنگ و آجر است و دارای منبری قدیمی است که قدمت آن را ۷۰۰ سال نوشته‌اند، در قسمت راست منبر نوشته‌هایی به خط کوفی از جنس تخته بریده شده است.

ساختمان مناره مسجد را به دوران چوپانیان و شیخ اویس بن شیخ حسن چوپانی نسبت می‌دهند. بنای مناره مسجد جامع در سال ۸۲۲ هجری بوده است و چون کج شده بود در قرن دوازدهم قفسه‌اش را از ترس انهدام تا حد مقرنس برداشتند و در سال‌های انقلاب مشروطیت که آن را در جنگ‌های محلی سنگر قرار داده بودند و قسمتی از طرف مشرق آن خراب شد، در وسط آن میلی استوانه شکل از آجر ساخته شده که روی آن با کاشی زیبا مفروش است و بر تمامی آن کلمه «الله اکبر» نوشته شده است.

بلندی مناره ابتدا ۲۶ متر بوده و قسمت بالای آن تخریب شد، هم اکنون در حدود ۱۸ متر است مسجد جامع روز جمعه میعادگاه عاشقان الله یعنی محل برگزاری نماز جمعه است.

تاریخچه مسجد جامع دزفول

مسجد جامع دزفول قدیمی ترین و مهمترین مسجد شهر دزفول است که در مرکز فعلی شهر دزفول قرار دارد. ساخت این بنا را در قرن سوم و یا اوایل قرن چهارم هجری دانسته اند و برخی دیگر از جغرافیدانان معتقدند که این مسجد در آغاز ورود اسلام به ایران و در قرن اول هجری ساخته شده است.

مسجد جامع دزفول بعد از پل قدیم ، مهمترین اثر تاریخی شهر دزفول است.

مسجد جامع در گذر زمان از ابتدای احداث همواره در کانون توجهات بوده و به دلیل اهمیتی که داشته در دوره های مختلف بازسازی و مرمت شده است. از روی سنگ نوشته هایی که در مسجد موجود است آخرین مرمت های این مسجد در دوره های صفویه و قاجاریه بوده، از جمله بر روی یکی از سنگ ها، تاریخ تعمیر ، مقارن با پادشاهی شاه سلطان حسین صفوی است و به همین خاطر رنگ های آبی و فیروزه و کاشی های آبی که شاخصه معماری آن دوران است در بخش هایی از مسجد دیده می شود. و یا بر روی یکی از کاشی ها تاریخ ۱۲۵۳ یعنی در زمان محمد شاه قاجار ذکر شده است.

اما اصل مسجد مانند تمام مساجد کهن اسلامی به نشانه عبودیت و بندگی رنگی از خاک دارد که نمایانگر شکوه، و زیبایی خاصی است.

از دیگر دلایل قدمت بالای مسجد ، سبک معماری آن است که الگو گرفته از معماری کاخ ایوان کرخه و معماری دوره ساسانی است که با گشتی در این مسجد زیبا و تاریخی خود را به رخ بیننده کشانده و میهمان سفری به قرن ها پیش می کند.

سید محمد علی امام در صفحه ی ۲۷ کتاب جغرافیائی دزفول ، ساختمان اطاق شرقی این مسجد را قدیمی ترین ساختمان مسجد جامع عنوان کرده که این بخش از مسجد به غریب خانه معروف است. بنای مسجد در یک طبقه ساخته شده و دارای صحنی بزرگ است. کالبد اصلی بنا در جبهه جنوبی آن، که هسته اولیه مسجد است، سنگی می باشد.

دیوارهای مسجد جامع بسیار قطور و شبستان آن ایستادگی خود را از ۲۰ ستون سنگی می گیرد که در وسط شبستان مسجد قرار داشته و جای شمعدان در آن تعبیه شده است. مصالح به کار رفته در دیوارها عمدتاً آجر و در ستون ها ، سنگ های چهار تراش است و از ملات ماسه و آهک جهت ساخت دیوارهای و ستون های باربر استفاده شده است.

محراب مسجد در وسط شبستان واقع است که دارای گچبری های زیبایی است. در مجاورت محراب منبری سنگی با ده پله قرار دارد که در دو طرف آن گلدسته های کوچک و سفید رنگی قامت افراشته اند.

ایوان مسجد که در وسط واقع شده، در دو طرف خود، گلدسته هایی به ارتفاع ۱۵ متر دارد که شکوه معماری اسلامی و ایرانی آن را به رخ می کشد و با کاشیکاری های زیبایی مزین شده است. در گذشته بانگ موذن مسجد از این گلدسته ها نمازگزاران را به به راز و نیاز با معبود فرا می خوانده است.

نوع سقف های مسجد سنتی و تلفیقی از طاق، تویزها، کلمبوها و طاق گهواره ای است و سقف ایوان اصلی بنا با کاربندی و آجرهای رنگی جدا و ۴ تیپ متنوع دارد . سقف ایوان های مسجد نیز گنبدی شکل و از آجر هستند. ایرج افشار در کتاب یادگارهای خوزستان باستان در خصوص مسجد جامع دزفول آورده است : این مسجد در سده های ۷ و ۱۲ هجری قمری بازسازی و گسترش یافته و ایوان شرقی آن از بناهای دوران صفویه است که در سال ۱۱۱۰ هجری قمری بنا شده است و سر در و گلدسته های آن از سده ی ۱۲ هجری قمری است.

از دیگر بخش های مسجد جامع دزفول ، شوادانی عمیق با مساحت ۲۰۰ متر است که دارای ۲۵ پله و اتاق های کوچکی در وسط پلکان است که درب نداشته و در اصلاح به آنها کت گفته می شود. برای تهویه هوای شوادان مسجد دو روزنه وجود دارد که از ویژگی های معماری دزفول در بناهای تاریخی و بافت قدیم دزفول می باشد که در دزفولی آنها را “دریزه” می نامند.

دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه