شهر تاریخی هرمز اردشیر در کدام نقطه اهواز قرار دارد؟

با عرض سلام وادب واحترام خدمت مدعوین محترم که در مراسم نکوداشت بناها ومحوطه های باستانی حضور به هم رساندید. همان طور که شعار این روز جهانی مطرح شده است با برسی کوتاهی در تاریخ و جغرافیای خوزستان میتوان به تقدس ایران بزرگ میتوان اطمینان کافی یافت در این میان محوطه ها و بناهای بزرگ تاریخی خسته و زنجور از ناملایماتی که بر آنها روا داشته می شود به حیات خود ادامه می دهد.

تا شاید ما دلمان بسوزد از سکوتی که می کنیم. حکایتهای فراوانی از مام وطن وجود دارد زیرا تاریخ این سرزمین به هزاره هایی تعلق دارد که کمتر کسی از آن اطلاع کافی دارد. اما هرمزداردشیرقصه دیگری است. قطع به یقین اهواز به دلیل پیشینه 4000ساله اش گستره بزرگی است. بنای هرمزاردشیردر مجاورت کارون بزرگ شهری بوده است که شهرکهای اقماری در مجاورت آن وجود داشته و شاید به همین دلیل است که محوطه های تاریخی حمدیه و زرگان را به تاریخ اهواز اضافه می کنند. حتما بقایایی از هرمزاردشیر در اهواز کنونی دور از چشم ما وجود دارد.

برسی های باستان شناسی در گزارش های متعدد و مشاهده آثار در اطراف اهواز و در درون شهر وجود هرمزارد شیر را در مجاورت کارون تائید می کند. عبور ریلهای قطار شهری در آینده نزدیک بهانه ای برای پرداختن به اهمیت هرمزاردشیر شد. همان طور که شیرهای خفته چهار شیر از دیوارهای آهنی قطار شهری نجات یافتند هرمزارد شیر نیز با کمک انجمن های دوستدار میراث فرهنگی خصوصا انجمن دوستدار میراث فرهنگی تاریانا نجات پیدا خواهد کرد. وزستان از نظر فرهنگ وتمدن در جهان باستان جایگاه بالایی دارد ایلامیان اولین امپراطوری ایران پیش از آریایها را در این جلکه بنا نهادند.در زبان اکدی کشوری که در سرزمین مرتفع و در مشرق سرزمین آنها قرار داشته است ایلام خوانده شده است.

در واقع معنی کلمه ایلام در زبان اکدی و بابلی به معنای سرزمین مرتفع و بلند است.ایلامیها سرزمین خود رابه خط میخی سرزمین هل تم تی یا ها تمتی خوانده اند که احتمالا التمتی تلفظ می شده است.این کلمه از دو قسمت هل به معنی سرزمین و تمتی به معنی مقدس یا خدایان تشکیل شده است.

اوکسین نخستين نام شهر اهواز را عیلامی ها بر آن نهادند.آنها در خوزستان فرمانروایی داشتند و پایتخت آنها شهر باستانی شوش بود.همچنین آثاری در محل اوکسین (اهواز قدیم)کشف شده که نمایانگر چهار هزار سال سابقه است.اهواز در عصر هخامنشیان اوازیا یا اواجا نام داشت و این نام در کتیبه بیستون به ثبت رسیده است.اما در کتیبه نقش رستم از اهواز به نام خواجا نام برده شده و این امر نشان می دهد که اهواز در زمان هخامنشیان شهر ی آباد و عروف بوده تا جایی که داریوش بزرگ به آن توجه خواستی مبذول داشته نامش را د رکتیبه تاریخی خود ثبت کرده است.
خوزستان در کتیبه داریوش اووج یا خوج نام داشته است.بنا بر اساطیر ما اهواز از زمان ضحاک به همین نام بوده است.اما جغرافی دانان یونانی به جود شهری در این ناحیه به نام آگینس یا تاریانا در زمان اسکندر اشاره می کنند بطور کلی این شهر در دوران پارتها (اشکانیان)دوباره تجدید نباشد.
با کشته شدن اردوان پنجم آخرین پادشاه اشکانی به دست اردشیر اول بابکان ر آخرین نبردشان در دشت هرمزگان (بهبهان و شوشتر کنار رود جراحی)دودمان خاندان اشکانی در هم پیچیده شد. به این ترتیب سلسله ساسانی به فرمان روایی اردشیر کار خود را آغاز کرد.

نکته قابل توجه و قابل بحث در این مورد آن که با روی کار آمدن دولت ساسانی جامعه ایرانی نیز از آن حالت ایلی خود خارج شد و اولین حرکتها برای به قدرت رسیدن جامعه شهری پدیدار گردید. حرکاتی که طراح اصلی آن و در واقع نظریه پرداز اصلی آن در شهر ودر فضای جامعه شهری پرورش یافته است.شاید به همین دلیل است که اردشیر بابکان به بنای شهر و ا حتی تجدید بنای شهر ها بسیار اهمیت می دهد. در این دوران شهر پایه نهادهای اجتماعی،اقتصادی،فرهنگی،سیاسی و بازرگانی-اداری دولت اسانی گردید و این مسئله بسیار قابل توجه است این که اردشیر حتی قبل از رسیدن به قدرت کامل و یا از میان برداشتن اردوان پنجم شهر گور را در فارس بنا می کند.و این که پس از به قدرت رسیدن،شهر استخر را به پایتختی بر می گزیند که تا قبل از آن زیاد قابل توجه نبوده است.پس دیگر جای تعجبی برای هیچ کس باقی نمی ماند اگر بگوییم اردشیر پس از نبرد با اردوان پنجم و پیروزی شیرین،شهر هرمزاردشیر(اهواز)را بنا و یا بنا بر برخی روایات تجدید بنا کرد.

هرمزدارد شیر یعنی شهری که مورد عنایت خدا و شاه است واین نام بعدها کوتاهتر شده به صورت هر مشیر در آمد.اردشیر ،شهر هرمز ارد شیر را به دو بخش تقسیم کرد در یکی از آن بخشها بزرگان و دانشمندان را جای داد و قسمت دیگر را محل سکونت بازرگانان و پیشه وران کرد.به همین سبب بخش دوم هرمزارد شیر نام هو جستان واجار را به خود گرفت و این نام تا پایان سلسله ساسانیان بر روی این شهر بود.البته این شهر در دوران ساسانی بسیار آباد و پر رونق بوده است.از سوی دیگر برخی از محققین و مورخین بر این عقیده هستند که شاپور(پسر اردشیر)در خوزستان دو شهر را بنا کردو آن دو را هرمز داد شاپور نامید که اعراب آن را بعد ها (سوق الاهواز)نامیدند. دیگر این که برخی گفته اند این شهر توسط پسر شاپور با نام هرمزاردشیر بنیان گذاری شد و با نام خودش نیز نام گذاری شده است.

پس با توجه به گفته های ذکر شده در بالا می توان به وجود و بودن این شهر مطمئن شد گو این که ما هم اکنون نیز در همان شهر زندگی میکنیم.شاید ذکر این نکته که این شهر را چه کسی ساخته اردشیر،شاپور و یا هر فرد اصلا مهم نباشد مهم ساخته شدن این شهر است که در آن جای هیچ گونه شکی نیست.ناگفته نماند که شهر هرمزارد شیر در زمان ورود اسلام مورد هجوم قرار گرفت و آن قسمت از شهر که متعلق به بزرگان بود نابود شد و آن قسمت که مربوط به بازرگانان بود هم چنان پا بر جا ماند و اعراب به دلیل رونق تجارت آن را هوجستان و اجار می نامیدند که به عربی سوق الاهواز (بازار اهواز)نامیده می شد. اما این شهر کم کم رو به ویرانی نهاد تا دوران عضدالدوله دیلمی که او یک بار دیگر سوق الاهواز را بازسازی کرد پس از ان دوره سوق الاهواز دوباره رو به ویرانی نهاد و کم کم به روستای کوچکی تبدیل شد. اما در زمان ناصر الدین شاه وی به واسطه انعقاد قرارداد با انگلیسی ها و آزادی کشتی رانی در کارون این شهر دوباره باز سازی شد به صورتی که به نام ناصر الدین شاه ناصریه (ناصری) نام گرفت. این شهر تا کنون پا بر جاست.پرونده ثبتی هرمز ارد شیر در تاریخ 24/6/1310 توسط آقای آندره دار به شورای ثبت ارائه شد و به شماره 43 در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.توجه داشته باشیم نشانی این شهر را محدوده کنونی شهر اهواز ذکر کرده اند و لازم به توضیح است مقصود از شهر اهواز نه اهواز امروزی به بسیار وسیع و گسترده شده است بلکه اهوازی که در آن زمان به منطقه عامری و دروازه محدود بوده که شاهد این گفتار عکسهای هوایی از سال 1325 ه.ش در سازمان زمین شناسی است. شاهد دیگر سفر نامه کنت لافتوس و مادام دیولا فوا است که خود این شهر را از نزدیک دیده اند و در کتابهای خود به این مطلب نیز اشاره کرده اند.

شاید به گزاف نگفته باشم که آرزوی قلبی ماست که با عنایت و توجه بزرگان فرهنگی و سازمانهای دست اندر کار در این زمینه و همکاری شما بتوانیم حافظ و نگهبان خوبی برای آثار ارزشمند فرهنگی این مرز و بوم و هویت ملی خود باشیم. از فروردین ماه سال 1386 که پروژه قطار شهری اهواز آغاز شد باعث گردید در ایستگاه خلیج فارس موجب تخریب قسمتهایی از این حومه باستانی گردد که انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریاناموضوع را با اولویت در دستور کارخویش قرار داده و هم اکنون شدیدا پیگیر این موضوع می باشد.

مراسم روز جهانی بناهای تاریخی - اهواز - فروردین 1387
مونا كيان پور

شهر: 
سوژه: 
دسته بندی: