شهر و موزه شوش

میلاد جهانگیرفرد و ندا عزیزیه: شهر باستانی شوش، در استان خوزستان در جنوب غربی ایران واقع است و از حدود سال ۴۲۰۰ پیش از میلاد مسیح، نقشی کلیدی در روابط بین بین الهنرین باستان و سرزمین مرتفع ایران داشته است . تپهٔ باستانی شوش به وسعت ۵۵۰ هکتار و به ارتفاق ۳۵ متر از دشت اطراف و در نزدیکی رود شور واقع شده است. این شهر در برخی دوره های تاریخی خود ارتباط بسیاری با تمدن های ساکن در بین النهرین و همچنین اقوام ساکن در ارتفاعات ایران داشت، و زمانی هم پیوندی بین دو سرزمین ایجاد می کرد.

کاوش ها در شوش در سال ۱۸۸۴، با کشف یک بنای معماری دوره هخامنشی، موسوم به آپادانا (به معنی تالار ستوندار)، آغاز شد. این کاوش ها تا ۱۸۹۷ ادامه یافت زمانیکه یک هیات فرانسوی، که نخست توسط ژاک دو مورگان رهبری می شد، جستجوهای خود را آغاز کرد؛ کار این هیات با وقفه هایی در زمان جنگ های جهانی، تا سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷ خورشیدی) ادامه یافت.

کاوش ها در شوش نشان می دهد که این منطقه پیوسته و به مدت حدود پنجاه و پنج قرن، از حدود ۴۲۰۰ پ.م. تا حملهٔ مغول در سدهٔ سیزدهم میلادی، مسکون بوده است.


نگاره ۱- تندیسی از فلزات گران بها - نیاشیگری تقدیمی خود را حمل کند. ساخته شده در سده ۱۳ تا ۱۲ پ.م. کشف شده در سایت شوش در سال ۱۹۰۴.

آثار مربوط به فرهنگی که متعلق به زمانی بین ۳۵۰۰ تا ۳۱۰۰ پ.م. می شود، نشانگر شباهت زیاد این آثار با فرهنگ اوروک، در جنوب میان رودان، می باشد. این شباهت ها دربرگیرنده روش های تولید انبوه آثار سفالی، مهرهای استوانه ای، و نوشته های ابتدایی می باشد. سپس در حدود ۲۷۰۰ – ۳۱۰۰ پ.م. شوش دوباره متوجه شرق و سرزمین ایران گشت. در این زمان شاهد گسترش یک سیستم نوشتاری موسوم به عیلامی مقدم (proto-Elamite) که نمونه های آن در سایت های متعددی در ایران یافته شده است، می باشیم. همچنین در این دوره پیوندهای تجاری و فرهنگی با ایران شرقی، افغانستان غربی و ترکمنستان وجود داشت.

از اواسط هزاره سوم تا سدهٔ هفتم پ.م. شوش شهر مهم ایلامیان بود، مردمی که جنوب غربی ایران را، از جنوب میان رودان تا فارس، اشغال کرده بودند. سپس این شهر به دست قدرت های امپراتوری افتاد؛ هخامنشیان پارسی شوش را بعنوان مرکز مهم اداری در اختیار گرفتند و سلوکیان احتمالاً آنجا را تبدیل به یک مهاجرنشین یونانی کردند و شماری از یونانیانی را که به ایران آمده بودند، در آنجا اسکان دادند (Bahn, ۲۰۰۷).

در نزدیکی شوش، در فاصلهٔ حدود ۳۰ کیلومتری، زیگورات چغازنبیل قرار دارد. چغازنبیل که نامی محلی برای دور-اونتاش می باشد، توسط پادشاه ایلامی، اونتاش گال، در حدود سال ۱۲۵۰ پ.م. برپا شد. هفت تپه نیز یکی دیگر از شهرهای مهم ایلامی می باشد که به فاصله کمی از شهرهای شوش و چغازنبیل قرار دارد و بنا به مفاد کتیبه آشور بانیپال و به عقیده بعضی از باستانشناسان محل هفت تپه امروزی با شهر تیکنی یکی است (هفت تپه، ۱۳۴۵). کار ساخت موزه هفت تپه در سال ۱۳۳۹ با تلاش دکتر عزت الله نگهبان شروع شد و در سال ۱۳۵۲ پایان یافت. از سال ۱۳۵۹، همزمان با شروع جنگ، این موزه تعطیل شد و دوباره در سال ۱۳۸۰ بازگشایی شد. این ساختمان با الهام از سبک معماری بومی ساخته شده تا محلی برای نمایش آثار بدست آمده از کاوش ها باشد.

نمایشگاه موزه شامل دو بخش است. در بخش نخست پوستر های مربوط به کارهای پژوهشی پایگاه چغازنبیل و هفت تپه نمایش داده شده و بخش دوم به اشیا بدست آمده از کاوش های دکتر نگهبان و کاوش های انجام شده اخیر در محوطه های هفت تپه و ابو فندوا اختصاص دارد.

ژاک دو مورگان، که نخستین کسی بود که در جنوب غرب ایران وجود نفت را تشخیص داد، از نخستین کسانی بود که در شوش به کاوش پرداخت. دومورگان که دانش آموختهٔ دانشکدهٔ معدن بود، در ۱۸۹۷ بعنوان سرپرست هیئت ایران منصوب شد. تصمیم وی آن بود که نیرو و وقت خود را روی شهر باستانی شوش متمرکز کند. پیش از آنکه راهی ایران شود، مدتی را در قفقاز گذراند و حاصل کارش در آنجا نشان داد که وی در امور پیش از تاریخ توانایی های شایسته ای دارد. با وجود این او برای کار در شوش آمادگی نداشت.

او می دانست که امکان تجزیه و آنالیز لایه به لایه در شوش وجود ندارد، لذا تصمیم گرفت در شوش از روشی که بویژه در معادن رو باز برای استخراج مواد استفاده می شود، سود ببرد. با بکارگیری یک گروه هزار و دویست نفره از کارگران، او مقدار ۲.۴۵ میلیون مترمکعب خاک را در کمتر از یک دهه جابجا نمود. در نتیجه وی برخی از آثار درخشان دوران باستان چون لوح پیروزی نارام سین و قانون حمورابی که هر دو متعلق به بین النهرین بودند، کشف کرد ولی متأسفانه این روش دومورگان باعث شد تا آثار معماری و باستان شناسی زیادی از بین برود (Bahn, ۲۰۰۷).

با توجه به قدمت تاریخی و غنای منطقه و به منظور حفظ، معرفی و نمایش آثار به دست آمده از شوش، در زمان پهلوی دوم، موزه ای در جوار تپه شوش احداث گردید. ساختمان موزه شوش با زیربنای ۵۴۰ متر مربع، در زمینی به مساحت ۱۴۶۳۵ متر مربع ساخته شد. بنای اولیه موزه همزمان با شروع کاوش های شوش و با بکارگیری بخش زیادی از آجرهای به دست آمده از کاوش های شوش و چغازنبیل ساخته شد. بنای آجری موزه شوش در ابتدای راهی که به محوطه باستانی شوش منتهی می شود، قرار گرفته است و بقعه دانیال نبی در مقابل آن قرار دارد. موزه شوش پس از طی مراحل مقدماتی در تاریخ پانزدهم اسفند ۱۳۴۵ گشایش یافت و چون ساختمان موزه گنجایش کافی برای نمایش اشیا موزه را نداشت، پس از چندی طرح تکمیلی موزه اجرا شد و در نتیجه دو سالن به موزه اضافه گردید. تعداد اشیا موزه در روز افتتاح ۱۵۶ قلم بود که بعدها شمار آنها بسیار بیشتر شد (صارمی، رفیعی فراهانی، و امانی سرابی، ۱۳۷۲).


نگاره ۲- آجر لعابدار با نقش گاو بالدار بدست آمده از شوش،مربوط به دوره هخامنشی.

علاوه بر اشیایی که مستقیماً از کاوش های شوش و چغازنبیل به دست آمده اند، در این موزه اشیایی از سایر نقاط ایران نیز به نمایش گذاشته شده اند. اشیا موزه شوش در چهار تالار بزرگ و دو تالار کوچکتر به نمایش درآمده است. در نخستین تالار اشیائی از سیَلک کاشان متعلق به هزاره اول پیش از میلاد، عرضه شده است. همچنین تعدادی آثار مکشوفه از مسجدسلیمان، شامل مجسمه و مسکوکات می باشد.

پایهٔ ستون سنگی مدور که بعنوان هدیه از مصر به کاخ داریوش آورده شده، آتشدانی سنگی مربوط به دوران هخامنشی، پاشنهٔ دری که در نزدیکی شوش به دست آمده و کتیبه ای نیز روی آن نوشته شده که احتمالاً فتوحات شیلهاک اینشوشیناک، پادشاه عیلام، را در کشورهای آشور و بابل شرح می دهد از جمله آثار به نمایش درآمده در این تالار می باشد. آثاری بدست آمده از زیگورات چغازنبیل و نیز آثاری به قدمت حدود پنجاه و پنج قرن که آثاری از قدیمترین دوره سکونت در شوش می باشد، در دومین تالار این موزه به نمایش درآمده است. روی دیوار نمونه انواع خطوط رایج در شوش به نمایش گذاشته شده است. همچنین آجر لعابداری که نقش حیوانی افسانه ای را نشان می دهد و از تزئینات کاخ داریوش بوده، روی دیوار دیده می شود (بنیاد و گسترش موزه در ایران، ۱۳۵۵).

ویژگی خاص جغرافیایی شوش و نزدیکی اش با چند سایت مهم باستانی، پتانسیلی بالقوه است برای آنکه این موزه تبدیل به یک موزه منطقه ای شود. هرچند همانطور که گفته شد در هفت تپه نیز موزه ای ایجاد گردیده است. در ایران متأسفانه موزه ها به عنوان یک عضو منفرد در نظر گرفته می شوند و نه عضوی از یک گروه. آنچه می تواند به غنای هرچه بیشتر موزه شوش و البته گردشگری منطقه کمک کند، بسط و توسعه تعریف این موزه و تغییراتی در اساسنامه آن می باشد. معرفی سایت های باستانی می تواند یکی از کارکردهای موزه باشد.

مقبره دانیال نبی، ویژگی های اقلیمی، زمین شناسی و جغرافیایی، بوم شناسی و مردم شناسی و بسیاری مسائل دیگر هر کدام می توانند بعنوان بخشی از این موزه فعالیت کنند. این بخش های جدید می توانند به گونه ای در این زیرمجموعه تعریف شوند که هم موزه بعنوان یک موزه تاریخ و باستان شناسی، هویت خود را حفظ کند و هم با گسترش حوزه فعالیت های خود با گروه بیشتری از مخاطبین ارتباط برقرار نماید. افزون بر این، وقتی چنین زنجیره ای ایجاد شود، مخاطب قطعاً درک بهتری از منطقه خواهد داشت.

منابع
Bahn, P. (Ed.). (۲۰۰۷). The Complete Illustrated World Encyclopaedia of Archaeology. London: Hermes House.

بنیاد و گسترش موزه در ایران. (۱۳۵۵). تهران: اداره کل موزه ها.

صارمی، ک.، رفیعی فراهانی، ع.، و امانی سرابی، ف. (۱۳۷۲). موزه های ایران. تهران: میراث فرهنگی.

هفت تپه. (۱۳۴۵). هنر و مردم ، ۲-۵.

شهر: 
دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه