مراسم قهوه‌خوری اعراب حاشیه تالاب شادگان

تصویر روی جلد آلبوم خوزستان زیبا نگاه 2مراسم و آیین‌های بسیاری در میان اقوام مختلف ایرانی و در روستاهای دوردست برگزار می‌شود كه به دلایل بسیاری در حال فراموش شدن هستند. نوشتار زیر معرفی یكی از این مراسم است.    

خبرگزاری میراث فرهنگی، گردشگری - اعراب ساکن خوزستان رسمی دیرینه و مراسمی نمادین در مجالس خود دارند که معمولاً این مراسم در محلی به نام "مضیف" که کپر یا اتاقی بزرگ در کنار محل زندگی یا خانه شیخ است، برگزار می‌شود. در گذشته مضیف کارکردهای بسیاری داشت ازجمله محل رتق و فتق امور قبیله، محل داوری و حل اختلاف، مرکز تبادل اخبار و اطلاعات، محل تشکیل مجلس اعیان و شورای ریش سفیدان بود .(هنر و مردم، شماره 5، بهار 1385)

در این مجلس و مضیف بود که شیخ دستور آماده سازی قهوه، این مراسم نمادین پر از راز و رمز را صادر می کرد؛ قهوهای که در این مراسم استفاده می‌شد، قهوه آسیاب نشده بود و بیشتر از کشورهای حاشیه خلیج فارس تهیه می‌شد.

ابتدا قهوه را با وسیله‌ای دو شاخه به نام مهماس که شبیه مقاش می‌باشد در ظرفی ریخته و تفت می‌دهند و آنگاه آن را در هاون آسیاب کرده و برای مراسم آماده می‌کنند؛ پس از آن در ظرفی بزرگ به نام "گم گم" که چیزی شبیه گلاب‌پاش‌های قدیمی و از جنس ورشو (مفرغ) است، آب ریخته و پس از جوش آمدن، قهوه آسیاب شده را اضافه کرده و از هل هم برای خوش طعم شدن آن استفاده می‌كنند.

هنگامی که قهوه آماده سرو باشد ساقی آن را در ظرف کوچکتری به نام  "دله" که شبیه همان "گم گم" است ریخته و سپس این مراسم آیینی با زیرکی و دانایی ساقی ادامه می‌یابد.
ساقی دله را در دست چپ و فنجان مخصوص قهوه خوری ـ که فنجانی بدون دسته است و فنیان خوانده می شود ـ را در دست راست گرفته، از سمت راست مجلس شروع به سرو قهوه می نماید؛ اگر در این مجلس سیدی وجود داشته باشد ابتدا از وی پذیرایی می‌گردد و در غیر این صورت این مراسم از شیخ یا ریش سفید مجلس آغاز می‌شود.

برای ریختن قهوه درون فنجان و تعارف آن به میهمانان نیز آیین خاصی وجود دارد، بدین ترتیب که ساقی پس از ریختن قهوه درون فنجان، فنجان را به نوک دله می‌زند و برای تعارف با دست راست بدون این‌که کمر را خم نماید فنجان قهوه را به میهمان تعارف می‌نماید و میهمان نیز با دست راست قهوه را دریافت می‌کند و بدون زمین گذاشتن فنجان آن را میل می‌نماید.

اگر گیرنده فنجان پس از نوشیدن قهوه، فنجان را بدون هر گونه حرکتی به ساقی برگرداند، بدین معناست که درخواست فنجان دیگری دارد، اما با تکان دادن فنجان توسط میهمان (حرکت دست از مچ به پایین و از راست به چپ) ساقی فنجان را تحویل گرفته و به سراغ نفر بعدی می‌رود؛ هر عملی غیر از این معنای دیگری دارد. به عنوان مثال اگر شخصی قهوه خود را میل نکرده و فنجان را زمین بگذارد بدین معناست که وی خواسته‌ای دارد، در این هنگام شیخ یا میزبان رو به وی کرده و از خواسته‌اش می‌پرسد و پاسخ مناسب می‌دهد.

در قدیم سرو کردن قهوه دارای پنج مرحله بوده و اکنون به چهار مرحله تقلیل یافته که هر مرحله حرفی ناگفته دارد.

مرحله اول یا فنجان اول (هیف) نامیده می‌شود و نوشیدن اولین فنجان قهوه توسط ساقی برای اطمینان از سالم بودن قهوه است.

فنجان دوم (ویف) نامیده می‌شود که به معنی پذیرش مهمانی میزبان از طرف مدعوین می‌باشد.

فنجان سوم را (کیف) می‌گویند که بیانگر لذت و حظ بردن از مهمانی است.

فنجان چهارم که (سیف) نام دارد نمادی از پذیرش برادری میزبان از سوی میهمان می‌باشد و میهمان قبول می‌نماید که کنار میزبان خویش به حکم برادری به جنگ رفته و در رکاب وی شمشیر بزند.

همان‌گونه که ذکر گردید ساقی این مراسم بایستی فردی زیرک و دانا و آشنا به شعر و ادب نیز باشد چرا که ممکن است هنگام سرو قهوه برای میهمانان، یکی از حضار بیتی شعر یا جملاتی قصار بر زبان آورد و وی باید قادر به پاسخگویی باشد.

علاوه بر آن اگر ساقی هنگام سرو قهوه سهواً شخصی را فراموش نماید میهمان مذکور می‌تواند به عنوان هتک حرمت و اعاده حیثیت به نزد شیخ شکایت برده و فصل(دیه) هم مطالبه نماید.

امروزه این مراسم که روزگاری در مضیف شیوخ برگزار می‌گردید و کارکرد‌های گوناگونی داشت، رونق خود را از دست داده و بیشتر در مراسم عزا، عروسی، میهمانی شیوخ و جشن‌های خاص مانند عید قربان و فطر برگذار می‌شود. با این حال مشكلاتی كه در دادگاه‌ها حل و فصل نمی‌شود، شاید در مراسم قهوه‌خوری با خوشی پایان یابد.




گزارش از راهنمای تور استان خوزستان:  رضوان تقوی فر

شهر: 
دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه