نوشته

خوزستان یکی از غنی‌ترین استان‌های کشور است که نفت دارد و آب دارد و زمین دارد و از این‌ها هم که بگذریم از لحاظ گردشگری حداقل می‌تواند هم‌رتبه با استان فارس قلمداد می‌شود، با این حال جای افسوس و هزاران افسوس باقی است.    

سازه‌های آبی شهر شوشتر به عنوان دهمین میراث جهانی ایران در فهرست سازمان یونسکو در سال ۱۳۸۸ به ثبت رسید. به همین مناسبت قرار بود در روز ۱۵ آذر سال جاری (۱۳۸۸) و هم‌زمان با عید غدیر، جشنی در این شهر با حضور رییس جمهور برگزار شود که نهایتا این مراسم لغو شد.

عدم برگزاری جشن "ثبت جهانی سازه‌های آبی شوشتر"، بهانه‌ای است تا نگاهی به وضعیت گردشگری استان خوزستان بیندازیم که همچون استان فارس و آذربایجان غربی، دو اثر ثبت شده جهانی را در دل خود جای داده است.

قرار است محمود احمدی نژاد سومین سفر استانی خود را به خوزستان به منظور شرکت در جشن جهانی شدن سازه های آبی شوشتر با رویکرد فرهنگی انجام دهد.

این سفر از جهات مختلف برای فرهنگ و هنر خوزستان حائز اهمیت است و این بخش مهم و کمتر مورد توجه قرار داده شده را از حاشیه به متن می‌آورد. قطعا احمدی نژاد به این نتیجه رسیده که مدیریت فرهنگی چاره میراث فرهنگی است و مدیریت سیاسی را باید از فرهنگ جدا کرد.

البته انجام این سفر به معنی رضایت اهالی فرهنگ به خصوص دوستداران میراث فرهنگی از وضع موجود نیست چرا که نگاهی به آمارهای چهار ساله گذشته دولت حاکی از آن است که در کنار انواع سرمایه گذاری های انجام شده، این میزان توجه کافی نبوده و دوستداران میراث فرهنگی و حتی کارشناسان منتقد در درون سازمان میراث فرهنگی نیز اعتقاد دارند میزان تخریب ها ، تعرض ها و بی توجه یی ها به محوطه ها و بناهای تاریخی با حجم بودجه های اختصاص داده شده برای هزینه کردن در حوزه میراث فرهنگی برابری نمی کند.

شهر اهواز برغم تجربه حیات در سلسله های مختلف به دلایل متعدد آثار و بناهای قدیمی این دورانها را از دست داده است و هم اکنون نیز معدود آثار به جا مانده در حال نابودی است.

به گزارش خبرنگار مهر در اهواز، شهر اهواز با توجه به قدمتی که در طول تاریخ داشته و حکمرانی سلسله هایی همچون عیلامیان، اشکانیان، ساسانیان، هخامنشیان، عباسیان، امویان، مغولان و تیموریان را تجربه کرده از اهمیت فوق العاده در تاریخ منطقه برخوردار است.

این شهر با وجودی که حیات در این سلسله ها را تجربه کرده به علتهای متعدد آثار و بناهای قدیمی این دوران را از دست داده است که می توان به حملات فراوان از ناحیه های حکومت های دیگر مثل صفاریان و دیلمیان به اهواز، درگیری و نا امنی و چپاول های صورت گرفته در این شهر در طول تاریخ به علت همین حملات، شکسته شدن سد شادروان و به زیر آب رفتن بخشی از شهر و شایع شدن بیماری های واگیردار و کشنده مثل وبا، طاعون و سل اشاره کرد.

قلعه سلاسل شوشترسال ۱۳۵۴ بود که فهرست آثار میراث فرهنگی و آثار تاریخی و ملی ایران زمین با ثبت قلعه سلاسل (زنجیرها) شوشتر به شماره ۱۱۲۷ غنی‌تر شد. حماسه‌های ایرانی و افسانه‌های مردمی بنای شهر شوشتر را به هوشنگ، پادشاهی نسبت می‌‌دهند که در شاهنامه از او یاد شده است.

یادگار باستانی

شوشتر به لحاظ موقعیت طبیعی‌اش همواره در طول تاریخ زندگی بشر مسکونی بوده همچنین وجود کوه‌های صعب‌العبور به عنوان حفاظ طبیعی و امتداد رشته کوه زاگرس در شمال این شهر محل و ماوای مناسبی جهت اسکان انسان پیش از تاریخ بوده است. محل‌های سکونت بی‌شماری در کوه‌های منطقه و دامنه‌های آن وجود دارد که این واقعیت، بررسی‌های باستان‌شناسی این محل‌ها و محوطه‌های باستانی را برای کشف و معرفی آثار تاریخی می‌طلبد.در حمله مغول به منطقه، آسیب‌ها و خسارات جبران‌ناپذیری به شوشتر وارد آمد اما با وجود تخریب‌هایی که در طول تاریخ بر پیکر این شهر باستانی وارد آمد هرگز اهالی شوشتر از عمران و آبادانی و ساختن بناها و حصارهای غیرقابل نفوذ دست برنداشته‌اند. نگاهی به بافت قدیم شوشتر همه چیز را به اثبات می‌رساند.وقتی که وارد بافت قدیم شوشتر می‌شویم همه چیز گویای صلابت، عظمت و بزرگی است. دیوارهای سنگی آنچنان عظمتی را به بیننده القا می‌کنند که نفس‌ها در سینه‌ها کم می‌آورند.

جزیره شادیهنگامی که قدیمی ترین رستوران اهواز (رودکنار) در حاشیه کارون هنوز پابرجا و درپیچ تند جاده ساحلی گرفتار نشده بود، مشتریان، همواره از منظره پل نیمه تمام و جزیره پرازگل ولای مقابل رستوران گله می‌کردند واعتقاد داشتند که چشم انداز نازیبای رستوران، اشتهای آنها و همچنین آن حس نوستالژیک نسبت به کارون و رستوران را از بین برده است.

در اهواز، شروع هر پروژه بزرگ عمرانی معمولاً با دردسرهای زیادی همراه است، یا مشکل زمین و معارض وجود دارد، مثل جاده کمربندی ، ورزشگاه 50 هزار نفری و نیز جاده ساحلی ، یا بحث نابودی آثار تاریخی مطرح است ،مثل پروژه مترو و یا عدم جذب به موقع اعتبار که این مورد آخر در حقیقت نه تنها در اهواز که در خوزستان، تبدیل به یک اپیدمی شده است.

قطعا هیچ گاه دستگاه متولی حفظ میراث فرهنگی به اندازه سالهای 1386 و 1387مورد نقد قرار نگرفت. این نقد در حالی اتفاق افتاد که دوستداران میراث فرهنگی با تلاشی خستگی ناپذیر اقدام به پیگیری اخبار مربوط به آثار و محوطه های باستانی نمودند.در طی دوسال گذشته ضربه های جبران ناپذیری بر پیکره میراث فرهنگی خوزستان به وقوع پیوست که عمده آنها مورد توجه و پیگیری دوستداران میراث فرهنگی قرار گرفت. به مناسبت پایان یک سال خورشیدی دیگر گزارشی از بعضی تخریب ها را آماده نموده ام تا به استحضار علاقمندان به میراث فرهنگی برسد.  

گروه اجتماعی؛ سال می رود که نو شود. زمین نفس می کشد. به زودی میلیون ها ایرانی پای سفره های هفت سین می نشینند و دست ها را رو به آسمان می گیرند که یا مقلب القلوب ... میلیون ها ایرانی می خواهند متفاوت شوند و تحویل سال آغاز تحول شود برایشان. میلیون ها ایرانی شاد خواهند بود دور سفره یی که یک ماهی قرمز آخرین روزهای زندگی اش را طی می کند. صورت یکدیگر را خواهند بوسید در کنار تنگ ماهی سرخی که نیمه جان است. ماهی نیمه جان را می خواهند به آب خنکی جان دوباره ببخشند، دست می گیرند ماهی را... سال نو می تواند سال سل پوستی و بیماری سالمونلا باشد. همانطور که تحول می تواند تغییر سنت هایی نه چندان کهن و نه اساساً ایرانی باشد که تصور می کنیم میراث دار آنها هستیم.

این سرخ کوچک سنتی نیست

نوروز؛ زمانی برای هم دلی و هم راهی تمامی ایرانیان در راه است. همه با هم به نام ایران , به عشق ایران و برای ایران در این گاه همدلی و با تکیه بر این محور اتحاد ملی ضمن پاسداشت پر اهمیت ترین جشن ایرانیان برای ساختن ایرانی شاد و آباد هم صدا شویم.

نورز به دلایل بسیاری دارای اهمیت ویژه ای نزد ایرانیان است که برخی از آنها عبارتند از :

1) نوروز تنها جشنی است که در بیش از سه هزار سال تقریبا به صورتی دائمی توسط ایرانیان برگزار می شود.

2) تاریخ برگزاری این جشن درتمام دورانها و نزد تمامی افراد زمانی مشخص و یکسان بوده و هست در صورتی که برخی دیگر از جشنهای ملی ایران گاه در مناطق مختلف و یا نزد افراد و گروه های گوناگون در تاریخهای مختلفی برگزار می گردد.

3) نوروز را به راستی می توان دیرینه ترین جشن آغاز سال نو در بین تمامی ملل و مذاهب دانست که همچنان نیز برگزار می گردد.

4) جشن نوروز را تنها جشنی می توان دانست که با وجود برگزاری آن در چندین هزاره متمادی کمترین تغییرات و اضافات را داشته و همچنان با اندک تغییراتی به صورت کهن خود برگزار می گردد.

تاریشا - ایذه از طلسم حک شده بر کوه‌هایشان تا مویه‌های سوگواری‌هایشان، از سلحشوری این مردمان تا شیرهای سنگی ایستاده بر قبرشان، زمانی بسیار می‌خواهد تا درک کردشان.
قصد ما سفر به دیار آیاپیر و پارسوماش بود تا روح حاکم بر کوه‌های بختیاری را از ورای نقش‌برجسته‌ها و بردنشانده‌ها و چهارطاقی‌ها دریابیم. می‌خواستیم نادانسته از راز سرزمین سوسن و اندیکا نباشیم. سوسن منطقه‌ای است در شمال شهر ایذه(آیاپیر) و اندیکا منطقه‌ای در شمال شرقی مسجد سلیمان(پارسوماش).

کارون شگفت‌انگیز قبل از این‌که به آب‌های پشت سد شهید عباسپور(کارون 1)بپیوندد، از میان منطقه سوسن عبور می‌کند و دوباره همین رود هنگامی که نیروی پرتوانش را به سد بخشید، از جنوب منطقه اندیکا می‌گذرد. منطقه اندیکا امروز محصور میان آب‌های پشت سد شهید عباسپور(سمت غربی) و رود کارون است که در ادامه به سمت لالی و شوشتر پیش می‌رود.مرکز این منطقه با نام قلعه خواجه خوانده می‌شود.

منطقه سوسن نیز با آب‌های پشت سد شهید عباسپور(سمت شرقی) و کوه‌ ماقارون با ارتفاع 3459 متر محدود می‌شود. ما از تهران به اصفهان و از اصفهان به ایذه، همان مال‌میر سال‌های قبل‌تر سفر کردیم. ایذه شهر نقش برجسته‌هاست. نقوش ایلامی و اشکانی در آن بیش از هر شهر دیگری بر سینه کوه و صخره‌های سنگی دیده می‌شوند. اشکفت سلمان، کول فره، خونگ اژدر، خونگ کمال‌وند، خونگ یارعلی‌وند و منطقه بندان از مناطق داخل شهر و اطراف شهر ایذه هستند که در آن‌ها می‌توان آثار نقش برجسته از روزگاران قدیم که به 4000 سال پیش هم می‌رسد، را مشاهده کرد.

  ایلامی‌ها به‌طور کلی 5  ایالت بزرگ داشتند که عبارت است از: شوش، سیماش، آوان، پارسوماش و انشان.اگر موقعیت ایذه را در حیطه امپراطوری ایلامی‌ها تصور کنیم، در جنوب آن انشان(انزان) و در غرب آن پارسوماش واقع بود.در کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، آمده است که کرسی لر بزرگ شهر ایذج بوده که مال‌امیر هم به آن گفته‌اند.  مقدسی هم در قرن چهارم آن را یکی از بهترین شهرهای خوزستان شمرده است.

ما در سفرمان پس از دیدار از سایت‌های تاریخی ایذه، به سمت شمال و دشت‌ها و بلندی‌های سوسن رفتیم.سرزمینی که کارون آن را آبیاری می‌کند و بختیاری‌ها در آن می‌زیند. در همان کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، آمده است:در 2 جانب رودخانه، 4  فرسخی شمال باختری ایذج، شهر کوچکی است موسوم به سوسن که عروج(عروح) هم نامیده می‌شود و اطراف آن شهر باغستانی است پر از انگور و نارنج و لیمو.

حمدالله مستوفی هم می‌گوید: آبش گوارنده است زیرا تا کوه پربرف چهار فرسنگ است. در منطقه سوسن ابتدا به ده‌شیخ، روستایی که در نزدیکی آن مقبره‌ای منسوب به دانیال نبی وجود دارد، رفتیم.  جالب این است که در شهر شوش امروزی، مقبره‌ای به نام دانیال نبی بسیار مشهور است.اما برخی از مورخین، مقبره دانیال نبی در سوسن را همان قصر شوش مذکور در سفر دانیال تورات می‌دانند.مردم محلی سوسن هم مقبره منطقه خودشان را مربوط به دانیال نبی می‌دانند و می‌گویند تنها یک اشتباه املایی باعث شده که شوش را محل دفن دانیال نبی ذکر کنند.

در نزدیکی ده شیخ، روستایی به نام ترشک (tareshok) هست که ما برای رفتن به ارتفاعات سوسن و به‌دلیل کمبود بنزین، یک مینی‌بوس گازوییل‌سوز به قیمت 40 هزار  تومان تنها برای 4 ساعت از آن‌جا کرایه کردیم.

  در حالی با مینی‌بوس به سفرمان ادامه می‌دادیم که فقط با احتساب راننده و یک بلد محلی فقط 4  نفر بودیم.آنچه که در مسیر برای ما بسیار جلب نظر می‌کرد، وجود شیرهای سنگی روی مقبره‌های بختیاری‌ها بود.اگر قبر مربوط به یک زن بود، نقش‌هایی همچون شانه و قیچی روی آن‌ها دیده می‌شد. در کناره‌های جاده‌ها در منطقه بختیاری، گاهی سنگ‌هایی دیده می‌شوند که روی هم چیده شده‌اند. این‌ها سنگ‌هایی هستند که مردم در فاصله‌ای دور از امام‌زاده‌ها به‌عنوان نشانه قرار می‌دهند و نوعی نذر و اعتقاد محسوب می‌شود. مینی‌بوس ما بعد از یک‌ساعت پیمودن مسیر سربالایی به منطقه‌ای به نام جنگه رسید. از مردم محلی در رابطه با اشکفتی(نوعی غار) در این اطراف یا اثری از نقش برجسته سؤال کردیم. اظهار بی‌اطلاعی می‌کردند، ولی با این‌حال هرکسی آدرسی می‌داد که ما یا باید باور می‌کردیم یا توجهی به آن نمی‌کردیم. شک و دودلی و هیجان و اضطراب، همه‌اش با ما بود.

نهایتا تنها با اعتماد کردن به حسی درونی از تنگه‌ای با سراشیبی تند به پایین حرکت کردیم. نام محلی که به سمتش می‌رفتیم، دره دز بود. دره دز تغییر شکل یافته دره دزدها باید باشد. هنگامی که با سرعت، به سمت پایین می‌رفتیم و در این بین بارها به زمین می‌خوردیم، گاهی به اشکفتی در دل کوه برمی‌خوردیم. ولی آنچه ما به‌دنبالش بودیم، نبود. به چشمه‌ای رسیدیم که زنان از آن آب بر می‌داشتند. تنها زنان بودند و ما 3 مرد وقتی به آن‌ها نزدیک شدیم، آرامششان را برهم زدیم. ولی تشنه بودیم.باید آب می‌خوردیم.

تشنگی‌مان را که رفع کردیم دوباره به پایین رفتن ادامه دادیم. با اشاره جوانی از اهالی منطقه به سمتی رفتیم که سنگ صخره‌ای بزرگی در آن‌جا واقع بود. در داخل این صخره سنگی مجزا از صخره‌های اطراف، یک سوراخ مربع شکل به ابعادی حدود 50 در 50 سانتی متر ایجاد شده بود و روی آن نیز، نقوش برجسته‌هایی دیده می‌شد.در درون صخره هم یک تابوت سنگی به شیوه تابوت‌های دوران اشکانی متصل به خود صخره واقع شده بود. این برای ما یک پیروزی محسوب می‌شد و جانی دوباره بعد از خستگی ناشی از پیاده‌روی به ما ‌بخشید. فکر کردیم، این اثر با توجه به نوع تابوت و نقش برجسته‌هایش، اثری از دوران اشکانی‌ و متعلق به یک شاه یا یک فرمانروای محلی است.نقوش برجسته‌ها به سختی دیده می‌شدند و در سالیان درازی که در معرض باد و باران قرار داشته‌اند، دچار آسیب شده‌اند.نقوش برجسته این صخره سنگی شامل 4 انسان بود که به‌نظر می‌رسید در حال برگزاری یک آیین هستند.

همچنین یک سوراخ به قطر تقریبی 20 سانتی‌متر روی این صخره سنگی ایجاد شده است که احتمالا کارکرد خاصی داشته.عکس گرفتیم و در حالتی شبیه به هیجان مسیر سربالایی برگشت را طی کردیم تا به مینی‌بوس برسیم که راننده‌اش منتظر ما بود.با مینی‌بوس به ایذه و از آن جا به مسجد سلیمان رفتیم و تا صبح روز بعد استراحت کردیم.
خیلی خسته بودیم.فردای آن روز، مستقیم و بدون دیدار از شهری که اولین چاه نفت خاورمیانه در آن حفر شده بود، از جاده‌ای که به سمت سد شهیدعباسپور کشیده شده بود، به منطقه‌ای رفتیم که به اندیکا معروف بود.

در این بخش سفر می‌خواستیم، از محلی بازدید کنیم که با این‌که در منابع زیادی از آن به‌عنوان محل تولد کوروش یادی نشده، ولی این اعتقاد مردمی بود که در این‌جا زندگی می‌کنند. و شاید بیراه هم نمی‌گویند. باز پرس و جو را شروع کردیم. قلعه بردی کجاست؟ در نقشه نام قلعه برون را دیدیم و به قصد دیدن آن رفتیم.پشت روستای قلعه برون، روستای بسیار کوچکی قرار داشت به نام قلعه بردی.آیا این‌جا محل تولد کوروش بود ؟

با راهنمایی ریش سفید همان دهی که 5 خانوار بیش‌تر نداشت، به سمتی رفتیم که بعد متوجه شدیم آثاری از سنگ‌فرش مکانی که به‌نظر روزگاری قلعه‌ای یا کاخی بوده، در آن وجود دارد. کاخ یا قلعه هرچه بود، وسیع بود و دور افتاده. به ناگاه متوجه نقش‌هایی شدیم که روی سنگ‌های بزرگ زیرپایمان حک شده بود.

این امضای سنگتراشان بود؟ شاید. اما نقش بز یا قوچ هم به وفور دیدیم. ما نمی‌دانستیم چه باید بگوییم و چه نتیجه‌ای باید بگیریم. ما حرفه‌ای نبودیم. ریش سفید می‌گفت: این‌جا قبلا شهری آباد بوده و ما از پدرانمان شنیدیم که این‌جا زادگاه کوروش بزرگ است.

آرش نورآقایی

تخریب 100 هکتار زمین‌های کشاورزی گتوندپس از تخریب محوطه های باستانی به منظور ساخت سد گتوند علیا در خوزستان، اینبار نوبت به تخریب 100 هکتار از اراضی مرغوب عقیلی رسید.

100 هکتار از اراضی حاصلخیز دشت عقیلی به عمق 5 متر گودبرداری شده است تا در ساخت سد گتوند علیا که قرار است در سال 1389 آبگیری شود مورد استفاده قرار بگیرد.

تخریب صدها اصله درخت ، از بین رفتن 100  هکتار از اراضی کشاورزی ،جلوگیری از کشت صدها تن محصول صیفی همچون هندوانه ، گوجه، خیار، پیاز و.. در طول سال، ایجاد ناهمگونی منظری در دشت عقیلی، بیکار کردن دهها نفر و چندعامل مخرب دیگر نتیجه گودبرداری 100 هکتار از اراضی دشت حاصلخیز عقیلی است.

گودبرداری از 50 هکتار این اراضی توسط مجریان سد گتوند علیا که  شرکت توزیع منابع آب و نیروی ایران کارفرما آن است  در جوار روستای " پشت درب علیا" که که روبروی امام زاده محمد بن زید موسوم به موم زرد قرار دارد به صورت غیر قانونی صورت گرفته است. در این محوطه 100 هکتاری تنها جان چند درخت که به تعداد انگشتان دو دست می باشد حفظ شده است. مجریان سازنده سد گتوند علیا اراضی این دشت مرغوب را در سال 1382 هکتاری چهارمیلیون و سیصد هزار تومان از کشاورزان خریداری کرده اند.

این زمین‌ها به فروش رفته از سوی طایفه گله که با قیمت خیلی خوب و مناسبی همراه  با چند شرط به شرکت توزیع منابع آب و نیرو واگذار شده باعث گشته که این تخریب که با خارج کردن این میزان اراضی از گردونه کشاورزی و دامپروری همراه بوده در حالی اتفاق بیافتد که مدیر کل منابع طبیعی خوزستان از واگذلری هفت هزار هکتار اراضی ملی خوزستان به روستائیان به منظور کشاورزی ،دامداری و باغبانی خبر بدهد.

فروشندگان این اراضی به شرطی زمین های حاصلخیز خود را فروخته اند که خاک برداری ، اجاره ماشین آلات و به کارگیری نیروی انسانی برای جابجایی خاک از اراضی توسط شرکتی انجام شود که از سوی روستائیان به ثبت رسیده است. فروشندگان این اراضی به طمع دریافت ثروت هنگفتی که از فروش این میزان اراضی نصیبشان می شود حاظر شده اند که قید کشاورزی را برای همیشه در این اراضی بزنند و اینگونه استان را از نعمت محصولات صیفی محروم کنند.

فرماندار گتوند: برداشت خاک غیر قانونی است اما آن را بر می گردانند
قدرت الله امانی پور ، فرماندار گتوند با اعلام اینکه این اراضی شخصی بوده و به پروژه سد گتوند فروخته شده است گفت: منعی برای فروش اراضی وجود ندارد اما چون برداشت خاک از سوی مجریان سد غیر مجاز بوده لذا وادارشان کرده ایم که خاک برداشت شده را بازگردانند که اعلام آمادگی کرده اند ولی زمان پر کردن اراضی گودبرداری شده مشخص نیست.
وی با ابراز بی اطلاعی خود درباره میزان هکتار اراضی گود برداری شده و خاک برداشت شده اظهار داشت: قطعا مجریان سد گتوند علیا برای برداشت خاک مورد نیاز خود نیاز به مجوز دارند و برای اطلاع از چگونگی برداشت خاک این منطقه باید با منابع طبیعی و جهاد کشاورزی گتوند تماس بگیرید.

تخریب 100 هکتار زمین‌های کشاورزی گتوندروابط عمومی سازمان جهاد کشاورزی: مجوز برداشت برای 50 هکتار صادر شده است
روابط عمومی سازمان جهاد کشاورزی به نقل از مدیر اداره جهاد کشاورزی شهرستان گتوند در خصوص برداشت غیر اصولی خاک اراضی حاصلخیز کشاورزی گفت: مجوز برداشت خاک فقط برای 50 هکتار صادر شده است. وزیر نیرو  از وزارت جهاد کشاورزی و استانداری خوزستان درخواست کرده است که برای جلوگیری از روند کند ساخت سد گتوند فعلا خاک مورد نیاز برداشت شود تا مجوزهای لازم اخذ گردد.

سد گتوند علیا در استان خوزستان و 30 کیلومتری شمال غربی شهرستان شوشتر و 12کیلومتری شهر گتوند واقع گردیده  و آخرین سدی است که بر روی رودخانه کارون احداث می گردد. این سد از نوع سنگ ریزه ای با هسته رسی می باشد . وزارت نیرو اجرای این پروژه را با هدف تولید سالیانه 4 میلیارد و 500 میلیون کیلووات ساعت انرژی برق آبی، ذخیره سازی آب رودخانه کارون به میزان 4 میلیارد و 500 میلیون متر مکعب در تراز 7/230 متر و تنظیم و مهار سیلاب های مخرب رودخانه کارون در دست اجرا دارد.

پس از بررسی توانایی بالقوه برق‌آبی حوضه آبریز رودخانه کارون در سال‌های دهه40‍ هجری شمسی (60 میلادی) مساله توسعه و ایجاد مخازن ذخیره‌ای  بزرگ بین کیلومتر 490 رودخانه (محل کنونی سد مخزنی شهید عباسپور) و کیلومتر 800 رودخانه از اولویت خاصی برخوردار گردید. جهت توسعه رودخانه کارون در بخش بین گتوند و سد شهید عباسپور ( کیلومتر 371.6 رودخانه)، پیشنهاداتی توسط شرکت "هارزا" در سال 1346، "موننکو" در سال 1354 و "ایکرز" در سال 1361 ارائه شد. اولین ساختگاه در پایین دست سد شهید عباسپور، پروژه "گدارلندر" می‌باشد که مطالعات آن توسط مشاورین مشانیر - لامایر انجام گردیده است.

در نهایت قرارداد خدمات مهندسی پروژه "گتوندعلیا" توسط کارفرما با مشاورین مشانیر-کایتک منعقد می گردد که هدف از آن بررسی و امکان سنجی اجرای طرح در ساختگاه فعلی بوده است. در مجموع مطالعات اولیه توسط شرکت های مشانیر و کایتک چین در سال 1376 پایان و توسط شرکت لامایر مورد بازنگری قرار گرفت. در سال 1382 شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس به عنوان مشاور طرح جهت تکمیل مطالعات مرحله دوم و نظارت بر عملیات اجرایی انتخاب گردید.

عملیات احداث تونل‌های انحراف طرح سد و نیروگاه گتوندعلیا در اردیبهشت ماه سال 1376 و عملیات اصلی ساختمانی سد در سال 1380 آغاز شد و انحراف کامل آب رودخانه نیز پس از پایان عملیات اجرایی فرازبند، در اردیبهشت ماه سال 1382 صورت گرفت.

این سد، سد بلندی است که در آخرین نقطه رودخانه کارون قبل از ورود به دشت خوزستان ساخته می‌شود و در پایین دست آن سد مخزنی دیگری ساخته نخواهد شد. ارتفاع سد گتوند از پی 180 متر بوده و بلندترین سد خاكی ایران شناخته می شود.

مجریان سازنده سد گتوند علیا معتقدند که طرح سد و نیروگاه گتوند علیا در زمان ساخت و اجرا با بکارگیری نیروهای بومی، تاثیر مهمی در اشتغال‌زایی در منطقه داشته و به‌طور مستقیم و غیرمستقیم توانسته 6000 نیروی انسانی را مشغول به کار نماید. همچنین با اجرای این طرح ظرفیت برق کشور به میزان 2000 مگاوات - با احتساب طرح توسعه - افزایش قابل ملاحظه‌ای خواهد یافت که این افزایش ظرفیت می‌تواند در تامین برق صنعتی و خانگی کشور مؤثر واقع شود. علاوه بر آن منبع مهمی از نظر ذخیره آب ایجاد خواهد شد که 4.5 میلیارد مترمکعب حجم این منبع تاثیر فوق‌العاده‌ای بر رشد صنایع مرتبط با آب به ویژه ماهیگیری و آب‌رسانی به زمین‌های کشاورزی و به‌طور غیرمستقیم با ایجاد جاذبه‌های طبیعی نقش عمده‌ای را در جذب گردشگران به منطقه ایفا خواهد نمود.

ناصر کامجو مدیر پروژه سد و نیروگاه گتوند پیش بینی می كند که  در سال 1392 كل كار در سد گتوند به پایان برسد. او امیدوار است تا سال 1391 عملیات اجرایی سد به پایان برسد و بتوان در سال 1392، سد گتوند را به صورت قطعی به بهره‌بردار واگذار كرد.

مشاور طرح سد و نیروگاه گتوند، شركت مهاب قدس است و پیمانكار اصلی ساختمانی این طرح سد و نیروگاه، شركت سپاسد می باشد و پیمانكاری  تجهیزات نیروگاه، بر عهده شركت فرآب است.

ارزیابی اثرات زیست محیطی احداث سد گتوند علیا
بر اساس  بررسی ارزیابی اثرات زیست محیطی احداث سد گتوند علیا  که قاسم مرتضایی و اصغر كهندل استادیار ان جهاددانشگاهی دانشگاه تهران و مرتضی حسینی توسل  عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران انجام داده اند " در اثر احداث سدها و بالا آمدن آب دریاچه پشت آنها، محیط دگرگون شده ، برخی از فرصتهای شغلی و منابع در امد غیر منقول، مانند كشاورزی از دست رفته و حتی مناطق مسكونی نیز تحت تاثیر آب قرار می گیرند ناگزیر برخی از سكنه مناطق مجاور سدها، كه منبع درآمد خود را از دست داده اند، جهت سكونت و ایجاد منبع جدید در امدی مهاجرت خواهند كرد. سد گتوند علیا یكی از پروژه های تولید برقابی است كه در منطقه گتوند در استان خوزستان در دست احداث است. یكی از حیطه های درآمد زایی برای مدرم منقه اكوتوریسم است. اكوتوریسم شكلی از توریسم است كه تاثیر مخرب كمی روی طبیعت وارد می نماید و به صورت مستقیم و غیر مستقیم از طریق تامین درآمد برای اهالی محلی باعث حفظ میراث طبیعی و حیات وحش آن منطقه می گردد.

اما اكوتوریسم پایدار زمانی امكانپذیر است كه سیاستها و برنامه توسعه توریسم با سیاستهای زیست محیطی سازگاری و هم خوانی داشته باشد. وجود دریاچه پشت سد جدید و قدیم، چشم اندازهای طبیعی، آثار تاریخی (طبیعی و غیر طبیعی) فرهنگی، می تواند نقش مهنی در توسعه همه جنبه و توسعه پایدار این منطقه ایفا نماید. در این بررسی از مدل اكولوژیكی گردشگری برای انتخاب مكان های تفرجی استفاده شده است كه در این مدل انواع تفرج به دو دسته تفرج متمركز و گسترده تقسیم بندی میشود. بر اساس این مدل مناطق مجاور بیشه زارها، منطقه امام زاده زید (ع)، سواحل و دریاچه سد تنظیمی، روستای گراب، منطقه آبكاسه ، سواحل رود شور در شمال لالی، نواحی مسطح جنگلی مسجد سلیمان و … برای تفرج متمركز و بیشه زارها، جزایر داخل دریاچه جدید و مناطق كوهستانی بالا دست برای تفرج گسترده، قرق و مجموعا برای حفاظت پیشنهاد شد".

بر اساس این  بررسی ارزیابی اثرات زیست محیطی احداث سد گتوند در رابطه با جنگل های منطقه كه از شرایط مطلوبی برخوردار نمی باشند، اقدامات اصلاحی و حفاظتی لازم به عمل آید. با توجه به فاصله از مراكز جمعیتی مناسب ترین منطقه جنگلی برای تفرج منقه امام زاده زید (ع) می باشد. حیات وحش منطقه نیز به عنوان یكی از جاذبه های گردشگری معرفی شده است.


35 روستا به زیر آب می رود
با آبگیری سد گتوند 35 روستا دراین شهرستان‌ها به زیر آب می‌روند. جمعیت این روستاها یک هزار و 80 نفر در قالب 350 خانوار خواهند بود که شركت آب نیرو آمادگی كامل برای اسكان خانواده‌های تحت تاثیر و جبران خسارت‌های وارده به روستاییان را اعلام کرده است. طبق برنامه، سد گتوند در اسفند سال آینده آبگیری می‌شود و نگرانی مجریان سد این است كه تا آن موقع، هنوز روستاییان جابجا نشده باشند.

سید جعفرحجازی استاندار خوزستان با بیان اینكه طبق برنامه قرار است سد گتوند اواخر سال آینده آبگیری شود، گفت: در مدت یك سال تا 14 ماه آینده باید عملیات جابه‌جایی ساكنان روستاهای تحت تاثیر سد گتوند انجام شود. وی تاكیدكرد: برنامه‌ریزی برای جابه‌جایی ساكنان روستاهای تحت تاثیر سد گتوند و اشتغال آنان باید به‌گونه‌ای انجام شود تا مشكلاتی كه در زمان آبگیری سد كارون 3 به وجود آمد، تكرار نشود.

وجود چهار حلقه  چاه نفت در بستر دریاچه سد گتوند علیا
شرکت بهره برداری نفت و گاز مسجدسلیمان نیز در این محدوده این سد ، چهار حلقه  چاه نفتی و خطوط لوله تولید دارد که ظاهرا از مدتی قبل حفاری چاه های جانشین و جابه جایی این خطوط به منظور ایمن سازی تاسیسات نفتی موجود در بستر دریاچه سد گتوند علیا در حوزه عملیاتی شرکت بهره برداری نفت و گاز مسجدسلیمان در دستور کار قرار گرفته  است.

محدوده سد گتوند علیا باستانی است
در محدوده سد گتوند علیا مناطق باستانی گسترده یی وجود دارد که باستان شناسان سازمان میراث فرهنگی خوزستان در یک فصل کاوش اقدام به بررسی آن کرده اند که در همین خصوص انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا خوزستان از کشف 8 گور ایلامی خبر داد که عبدالرضا پیمانی یکی از کارشناسان سازمان میراث فرهنگی خوزستان در یک اظهار نظر دو پهلو عنوان کرد که در حال حاضر هیچ اظهار نظر دقیقی در مورد دوره تاریخی گورهای اکتشافی پشت سد گتوند علیا نمی‌توان داد.

وی به نقل از روابط عمومی سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خوزستان، گفت: تا انجام مرحله دوم کاوش و مشخص شدن وضعیت آثار به دست آمده اظهار نظر دقیقی در این مورد نمی‌توان داد و پس از اتمام مرحله دوم کاوش اطلاعات کامل به اطلاع‌ عموم خواهد رسید.

58 درصد پیشرفت در 12 سال
علی رغم همه تخریب های انجام شده از زمان آغاز به کار پروژه سد گتوند این سد تاكنون ‪ ۵۸‬درصد پیشرفت داشته است که به گفته كریم شیبانی مجری طرح ساخت سد گتوند یكتا برای اجرای این مقدار از كار تاكنون هفت هزار میلیارد ریال معادل ‪ ۷۰۰‬میلیارد تومان هزینه شده است و برای تكمیل این سد به ‪ ۷۰۰‬میلیارد تومان اعتبار دیگر نیاز است تا طبق برنامه زمان‌بندی در شهریور ماه ‪ ۱۳۸۹‬سد آبگیری شود. به ازای هر سال تاخیر در بهره‌برداری از پروژه سد و نیروگاه گتوند علیا، با در نظر گرفتن مسائلی همچون تورم و تامین نشدن برق، 500 میلیارد تومان زیان به بیت‌المال و در نهایت به مردم وارد می‌شود.

تاکید بر جابجایی مردم ساکن پیرامون سد
در جلسه بررسی پیش نیازهای آبگیری سد گتوند که صبح روز دوشنبه بیست و دوم مهرماه جاری در محل استانداری خوزستان که استاندار خوزستان ، فرماندار مسجد سلیمان ، فرماندار لالی ، فرماندار گتوند و تنی چند از مسئولین استانی و محلی حضور داشتند گزارش کاملی از اقدامات انجام شده در رابطه با جابجائی و اسکان روستائیان اطراف طرح توسط مجری طرح ارائه شد.

برداشت خاک بدون مجوز
یک مقام مسئول در سازمان جهاد کشاورزی گفته است که مجریان احداث سد تنها برای 50 هکتار از اراضی مجوز تغییر کاربری گرفته اند اما برای برداشت خاک مجوز نداشته اند.

اما قدرت الله امانی پور فرماندار گتوند گفته است مجریان سد چون این اراضی را تملک کرده اند و آن را ملک سد می دانستند بدون مجوز اقدام به برداشت خاک کرده اند که در این زمینه جهاد کشاورزی اقدام به شکایت کرده است که پرونده همچنان مفتوح است. حتی قرار شده که این اراضی را بار دیگر پر کنند که تا کنون انجام نشده است.

اظهار نظر فرماندار گتوند در حالی انجام می شود که خاک برداشت شده در ساخت سد به کار رفته و برگشت دادن آن با توجه به تخریب صورت گرفته شده امکان پذیر نیست. به نظر می رسد با توجه به اهمیت سد گتوند وزارت نیرو  فشارهای متعددی را به وزارت جهاد کشاورزی وارد کرده تا از پیگیری های حقوقی خود صرفنظر کند. حتی گفته می شود که مجریان سد گتوند در هنگام حضور وزیر نیرو در سفر اخیر هیات دولت به خوزستان گله گذاری کرده اند که سازمان جهاد کشاورزی مانع از تسریع در انجام ساخت سد می شوند. شاید به همین دلیل است که استاندار خوزستان در گفت و گو با رسانه ها برتسریع در ساخت سد تاکید کرد و از دستگاههای اجرایی خواست تا در جهت رفع مشكلات پیش رو  همكاری و تلاش بیشتری داشته باشند.

 

مجتبی گهستونی

صفحه‌ها