تحول در صنایع دستی عاملی برای دستیابی به توسعه پایدار

از مهمترین دانش‌هایی که بشر در طول تاریخ آن را همواره با خود به همراه داشته دانش تولید صنایع دستی است که در ردیف میراث فرهنگی از نوع ناملموس قرار می گیرد که به همراه خود روایت‌هایی از سنت‌ها، باورها، آداب و فنون اقوام را دارد. از دوران کهن تا به امروز هرگاه گردشگران از این سوی دنیا برای دیدار با ملل گوناگون در چهارسوی جهان سفر می کردند برای دادن سوغات و یا حتی نیازهای سفر خود، از صنایع دستی خریداری می کردند. ویژگی های گردشگری باعث شده است تا جوامع محلی تولیدات خود را به گردشگران عرضه کنند. به همین دلیل فروش صنایع دستی فرصتی است تا دست اندرکاران گردشگری بخشی از ویژگی‌های فرهنگی دیار خود را در قالب عرضه صنایع دستی به نمایش بگذارند.

گردشگری این امکان را فراهم کرده است تا گردشگران از طریق صنایع دستی به گوناگونی سلیقه، مهارت و حتی سطح معیشت جوامع پی ببرند. به همین دلیل صنایع دستی همواره کاربردی است و به مرور به ارزش-های فرهنگی آن افزوده تر می شود. حال تصمیم گرفته ایم تا از طریق حفاظت از یک آرامستان تاریخی در خوزستان و طراحی نقوش و ترغیب مردم صنعتگر روستای پامنار به استفاده از این نقوش تدفینی بر روی کپوهای بافته شده خود، هم باعث تنوع در تولیداتشان بشویم و هم اینکه با کمک انجمن های مردم نهاد و اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی گردشگری خوزستان، نقوش تدفینی احیا و آن آرامستان مورد حفاطت قرار بگیرد.

شهیون؛ هنرستان شمال خوزستان
در این نوشتار ابتدا به معرفی یکی از مناطق تاریخی طبیعی شمال خوزستان در شهرستان دزفول که در تولید کپو از شاخص‌ترین مناطق خوزستان محسوب می شود خواهم پرداخت و سپس به نقش اقتصادی صنایع دستی در جامعه روستایی در بخش شهیون در شمال دزفول از توابع خوزستان می‌پردازم.

اهالی بخش شهیون بختیاری و از طایفه شـِهی و باب هفت لنگ دورکی هستند. بختیاری ها که در تقسم بندی میان گروه های قوم لر به لر بزرگ شناخته می‌شوند در طول تاریخ در گستره سرزمینی که امروزه شامل بخش هایی از استان‌های لرستان، خوزستان، اصفهان، مرکزی و چهارمحال و بختیاری است زندگی می کنند.

در بخش شهیون و در بین دو روستای گردشگری پامنار و اسلام آباد بنای یک قلعه به نام شاداب وجود دارد که یکی از مناطق با قدمت تاریخی و حفاظت شده محیط زیست و زیستگاه برخی گونه های جانوری و گیاهی است. قلعه شاداب با 10 کیلومتر طول و 4 کیلومتر عرض یکی از بزرگترین قلعه های طبیعی ایران محسوب می شود. دیواره های طبیعی آن تا 700 متر ارتفاع دارند.

نقوش بردهای بالاسر
یکی دیگر از نقاط دیدنی قلعه شاداب، قبرستان قدیمی معروف به پاقلعه است. با سنگ‌های ایستاده و نقوش متفاوت که هر کدام گویای مشخصاتی از متوفا هستند. در آن منطقه به سنگ هایی که نقش دارند "برد بالاسر" می گویند.

سنگ گورهای گورستان قلعه شاداب عمدتا به دو دسته اصلی سنگ گورهای ایستاده و سنگ گورهای خوابیده برمی خوریم. سنگ گورهای ایستاده اغلب به فرم مستطیل شکل با فرم منحنی در قسمت بالای سنگ و یا به شکل پنج ضلعی غیر منتظمی است که یک زاویه آن در بالا قرار می گیرد که پایه این پنج ضلعی موازی با سطح زمین و دو ضلع دیگر آن عمود بر گور قرار می گیرند. سنگ گورهای افقی یا خوابیده که این نوع سنگ گورها معمولا شامل اطلاعاتی از شخص متوفی می باشد. برروی سنگ گورهای مردان نقش اسب سوار، اسلحه گرم و سرد و ردیفی از انسان در پایین گور و در سنگ گورهای زنان نیز برگرفته از نوع زندگی زنان کوچ نشین ایلاتی،نقوش دار قالی، قیچی و شانه دیده می شود. در برد بالاسری، مردی سوار بر اسب و با شمشیر به نشانه مردی سلحشور در میدان رزم است. سنگ گور دیگری نشان می‌دهد که متوفا خانمی با مهارت اسب‌سواری و شکار بوده و می‌توانسته از درخت نخل بالا رفته و خرما بچیند. دیگری رقصنده خوبی بوده و در ساخت کوزه و رنگ‌آمیزی ماهر بوده است. خوشه‌های گندم گویای آن است که متوفا کشاورز خوبی بوده و زمین زراعی زیادی داشته است. دیگری آهنگر توانایی است و یکی دیگر میزبان جنگجویان و رهگذاران بوده زیرا بر سر سنگ قبرش قلیان جوزی وجود دارد یعنی قلیانی که برخلاف قلیان‌های معمولی که مخزن آب آن از شیشه و استیل و نقره است، مخزن آب به شکل کوزه‌ای و از جنس چوب گردو است، حک شده است.

شیوه کار هنرمند حجار این ناحیه همانند هنرمندان قدیم ایران به شیوه ناتورالیست نبوده بلکه به شیوه هزاران سال پیش نقش تجریدی و رمزگونه را برای حجاری های خود ترجیح داده است. در نگاه نخست به نظر می رسد که نقوش سنگ گورهای این گورستان برگرفته از فرهنگ زندگی ایلاتی بختیاری می باشد. تا جایی‌که این نقوش را می‌توان در دست بافته های عشایری بختیاری این ناحیه مشاهده کرد.

نقوش سنگ گورها از پتانسیل بسیار بالایی برای تبدیل شدن به عنوان دستمایه ای برای صنایع دستی دارد. طرحهای اولیه ای نیز از روی نقوش سنگ گورها با توجه به نوع بافت خاص کپو طراحی شد و بطور آزمایشی در اختیار زنان کپو باف قرار داده شد. این نقوش توانسته اند به خوبی به عنوان نقش تزیینی در این هنر بومی ظاهر شوند.نقوشی که علاوه بر داشتن اصالت، زیبایی دستبافته های کپو را دو چندان کرد.

از نقشمایه های سنگ گورهای این گورستان در هنرهای دیگر هم مانند صنعت سفالگری می توان به طور آزمایشی استفاده کرد.

کپوبافی
روستای پامنار و اسلام آباد که در نزدیکی هم قرار دارند و خاستگاه هنر کپوبافی در دزفول محسوب می‌شوند. کپوبافی برای مردم این منطقه نه تنها هنر و ذوق به شمار می‌رود بلکه زندگی است و محل مناسبی برای امرار معاش زنان زحمت کشی محسوب می‌شود که ‌در کنار کار طاقت فرسای روزانه، به تهیه آن می‌پردازند و همواره به عنوان یک میراث آن را حفظ کرده‌اند.

کپوبافی از بافته‌های حصیری است و مواد اولیه آن کرتک و برگ نخل‌های خرما است که‌ از سالیان متمادی رواج داشته است. کَرتک نوعی گیاه خودرو است که در حاشیه نهرها، رودخانه‌ها و دشت‌های منطقه شهیون به وفور یافت می‌شود. انواع این تولیدات را شامل اشکال مسطح، بیضی و دایره‌ای و با کاربردهای مختلف به ویژه مصنوعات صنعتی از جمله گلدان، جا دستمالی، زیرکتری، زیرقوری، میوه‌خوری و انواع دیگر محصولات حصیری بافت اعلام کرد. نوع تولیدات کپو در منطقه از نظر کمی و کیفی در سطح بسیار خوبی قرار دارد. نمایشگاه کپوبافی نیز تاکنون در روستای پامنار با هدف ارایه توانمندی‌های زنان و دختران این منطقه در امرکپوبافی و بافته‌های حصیری برگزار شده که مورد توجه گردشگران زیادی واقع شده است. محصولات تولیدی کپو این روستا و روستاهای شهرستان دزفول به سایر نقاط کشور به ویژه تهران و شهرهای شمالی ‌ارسال می‌شود.

حجاری ها در خدمت کپو
با توجه به اینکه هنر زنان و برخی از مردان شهیون کپوبافی است و برای دست بافته های آنها از پوشش گیاهی خاص این ناحیه و فراوانی درخت نخل که از دیرباز تاکنون در آن منطقه وجود داشته است استفاده می شود تصمیم گرفتیم یکی از پروژه های تحقیقاتی خود را که بی ارتباط با قبرستان قلعه شاداب، نقوش تدفینی، کپوبافی و اقتصاد مردم محلی نیست را در شهیون به اجرا در بیاوریم.

کپوبافی به مانند بیشتر هنرهای صنایع دستی بصورت سینه به سینه تا به امروز انتقال پیدا کرده است. نقوشی که در حال حاضر بر روی کپوها استفاده می‌شود شامل طرحهای ساده هندسی است که با دستان پرتوان صنعتگران این ناحیه بروی کپو نقش می بندند. با توجه به رکود کپوبافی در میان مردمان این ناحیه این هنر بومی نیازمند ارتقای نقوش و طرح است و می‌توان با جان بخشی به نقوش به احیا و گسترش هر چه بیشتر این هنر بومی کمک کرد.

توانمندسازی جامعه روستایی
در سال 1390 بود که پس از سفر به منطقه شهیون در استان خوزستان برای انجام تحقیقات لازم به منظور انتشار کتاب گردشگری خوزستان با آرامستانی در کنار قلعه شاداب آشنا شدیم که ویژگی های خاص را داشت. اگرچه تمام اقدام های لازم برای معرفی روستاهای گردشگری شهیون به طرق مختلف انجام شد اما از آن زمان تا به امروز بازدیدهای مکرری از آن آرامستان داشتیم تا در صورت مشاهده تخریب‌ها و تعرض‌هایی که به آرامستان شده است موضوع را با متولی حفظ آثار تاریخی درمیان بگذاریم. در سال 1395 با تشکلیل گروهی متشکل از اینجانب و همچنین آرش نورآقایی، بهار سرگزی، نوشین کاظمی و پوران زنگنه تصمیم گرفته شد تا با بررسی نقوش تدفینی آرامستان قلعه شاداب بپردازیم.

هدف از تشکیل این گروه انجام بررسی نقوش تدفینی در آرامستان قلعه شاداب، به وجود آوردن زمینه های لازم برای حفاظت از آرامستان مورد نظر، استفاده از نقوش در کپوهای تولیدی منطقه شهیون و دیگر دست بافته ها، تولید انواع وسایل کاربردی با استفاده از طرح های دراختیار، چاپ کتاب و تهیه تولیدات تصویری برای معرفی نقوش، انتخاب یک برند برای تولیدات محلی با استفاده از عنوان های بومی، ایجاد یک بازار اقتصادی و همچنین بررسی نقوش و کاربرد آنها بود.

از ابتدای تشکیل گروه مورد نظر یک مرحله به صورت کامل و تک‌به‌تک از تمام قبور عکس‌برداری و فیلم-برداری صورت گرفت. سپس تعداد مزارهایی که از نقوش برخوردار هستند مشخص شد و در نهایت توسط طراح اقدام به طراحی تمام نقوش سنگ های بالا سر به صورت کامل نمود. در ادامه ایشان با تفکیک تمام نقوش، باعث شدند تا با تنوع نقوش انسانی، حیوانی، جانوری، گیاهی و ابزار مواجه شویم. با آماده سازی طرح ها به صورت آزمایشی تعدادی کپو توسط بومیان با الهام از نقوش بومی که در اختیار آنان قرار گرفت بافته شد تا خوش نشینی نقوش روی کپوها و ترکیب بندی رنگ های پیشنهادی به دست بیاید. در ادامه این پروژه تعدادی از نقوش با تنوع گوناگون روی لیوان چاپ شد تا نمونه های آزمایشی مورد بررسی بیشتر قرار بگیرند. پس نقوش مورد نظر در اختیار سه تن از استادکاران صنایع دستی قرار گرفت تا انتشار نقوش تدفینی روی دیگر صنایع دستی نیز آزمایش شود.

اما کار با ارزش دیگری که انجام شد انتخاب یک نام برای کپوهای تولیدی بود. این نام از میان داستان هایی که اهالی درباره قلعه شاداب عنوان می کنند انتخاب شد. پس از مشورت با تعدادی از اهالی که اقدام به تولید کپو می کنند اقدام به انتخاب عنوان "دست آفرینه های کپو خورشید آفرین قلعه شاداب" کردیم تا به عنوان برندی برای آن تولیدات استفاده شود.

پروژه مورد نظر در ابتدای مسیر است و در آینده نزدیک با مشارکت جامعه محلی ضمن اینکه می توان به حفاظت هرچه بیشتر از آرامستان قلعه شاداب امیدوار بود، شاهد کاربرد هرچه بیشتر نقوش تدفینی در صنایع دستی منطقه خواهیم بود. نکته دیگر اینکه محصولات کپو شهیون به صورت شناسنامه دار و برای جلوگیری از سواستفاده های احتمالی می توانند عرضه شوند.

دورنما
در برخی شهرها و روستاها توجه به صنایع دستی به عنوان فرصتی برای برون رفت از مشکلاتی در حوزه فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی باعث شده تا در جوامع توسعه یافته داخل کشورمان برای این هنر-صنعت  برنامه ریزی لازم صورت بگیرد. حال ما به عنوان یک گروه دوستدار توسعه پایدار فعال در حوزه گردشگری و میراث فرهنگی اعتقاد داریم با استفاده درست از صنایع دستی و توجه به نقوشی که می تواند باعث تاثیر در ابعاد گوناگون جوامع در حال توسعه ایجاد کند، انتظار می رود که با مشارکت فعالانه اهالی روستاهای پامنار و اسلام آباد و بخش شهیون بتوانیم با حضور در بازار متنوع و بر رنگ و جلای صنایع دستی ذائقه گردشگران داخلی و خارجی را که از سلایق گوناکون برخوردارند تامین کنیم.

مجتبی گهستونی

دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه