ثبت عروسک بازبازک؛ عروس خاموش بختیاری های خوزستان ثبت ملی شد

مجتبی گهستونی: سرانجام در کمیته تخصصی ثبت میراث فرهنگی ناملموس «عروسک بازبازک»  که یک نوع عروسک آیینی در ایل بختیاری محسوب می شود از خوزستان واجد شرایط ثبت ملی شناخته شد.  ایرانی ها از قرن ها پیش، از عروسک هایی جان مایه دارتر از عروسک های غربی برخوردار بودند. عروسک هایی که روایت های کودکانه را در سینه خود حبس کرده و در هزاره های تاریخ روبه فراموشی سپرده شده است. گواه این گفته من روایت های شاعرران کهن از عروسک هایی است که جانمایه داشتند. سنایی شاعر عرفانی و معناگرای ایرانی به نیکویی از عروسک سازی مادران در قرن ها پیش سخن می راند و خیام شاعر نجومی ایران زمین نیز آدمی را به عروسکی جاندار می داند که جهان او را بازی می دهد.مبارک، سنگ صبور، آهو و بره، جی جی ویجی، پاژبزک و بازبازک از جمله عروسک هایی هستند که هرکدام اندیشه ای در ذهن خود دارند.  

هر کدام از این عروسک ها حتی پا را از مرزهای ایرانی فراتر نهاده و به حوزه فرهنگی دیگر کشورها گام نهادند تا اینکه بعضی عروسک ها به بخش دیگری از انسان ها تبدیل شدند. کودکان با آن ها زیست می کردند و کم کم این عروسک ها شکلی عمومی به خود گرفتند و پارچه و چوب جایگزین عروسک های سنگی شدند و لباس قرمز و رزد بر تن کردند تا رازهای رنگ های عروسک ها همچنان نهفته باقی بماند.

سخنگوی انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا خوزستان در اینباره گفت: در این بین قوم بختیاری در فلات مرکزی ایران نیز در هنگام کوچ بزرگ، برای کودکان خود عروسک های از جنس چوب و پشم گوسفند می ساختند تا به واسطه خلق آن کودکان را سرگرم پرداختن به دنیا این عروسک ها کنند.عروسکی با نام "پاژبزک" یا "پاژپرک" که ناصر خسرو قبادیانی به آن اشاره دارد نمایه ای از عروسک های تاریخی کودکان قوم بختیاری در طول تاریخ بوده و این عروسک ها بر اساس شخصیت های تاریخی برخی از سران طوایف و جنگاوران قوم ساخته می شد. یکی از محققان هنر نمایشی نیز معتقد است در بین بختیاری ها عروسکی به نام بازبازک وجود داشته که این عروسک مورد توجه کودکان بختیاری بوده است.

مجتبی گهستونی افزود: عروسک بازبازک گونه‌‌ای عروسک نمایشی ایل بختیاری است که مادر بزرگ‌ها به کودکان هدیه می‌دهند. باز، از بازی به مفهوم نمایش گرفته شده و باز و بازی به مفهوم حرکت موزون هم در فرهنگ ایرانی شناخته شده و حرف "ک" هم مفهومی برای تصغیر است. رقص در ایل بختیاری یک آیین است که به شکل میدانی و دایره‌ای صورت می‌گیرد و دایره یک نماد همبستگی است و وحدت انسان‌ها را در یک آیین نشان می‌دهد و تنها دو تا سه مقام موسیقایی متناسب با این عروسک وجود داشته و اسکلت اصلی این عروسک از یک چند قطعه چوب به شکل علامت صلیب تشکیل می داده است. نام دیگر این عروسک "لال بریک" یا "لال بئیک" بوده و واژه لال همان گنگ است و بئیک هم یک واژه پهلوی است. بنابراین نام دیگر عروسک بازبازک در واقع "عروس خاموش" است.

وی بیان کرد: در بسیاری از موارد در بین این عروسک ها یا عروسان خاموش وجه مشترکی وجود دارد و آن مهربانی کودکانه است که کودکان با ان همذات پنداری می کنند.

دبیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا خوزستان اظهار داشت: دکتر اردشیر صالح پور از نویسندگان و کارگردانان تیاتر کشور پیش از این موفق شده بود تا برای معرفی عروسک آیینی بختیاری، کتابی به نام "بازبازک عروسک نمایشی ایل بختیاری" را به نگارش در بیاورد. 

گهستونی تاکید کرد: اما بازبازك یكی از نخستین عروسك‌های ایرانی بوده و نشانگر هویت عروسك در نمایش‌های ایرانی است و چهره بختیاری دارد. عروسك‌های ایل بختیاری در طراحی و رنگ صورتشان از رنگ‌های قالی و لنبكی، چوب برای ساخت صورت شان استفاده می‌شد و عروسك‌ها دارای ماسك صورتی ثابتی بوده و جنبه شاد داشتند. 

وی گفت: عروسک بازبازك بازي دهنده‌ای کوچک است، عروسکی كه حرکت و کاربردی نمایشی دارد و بیشتر برای بازی، تفنن و سرگرمی ساخته می‌شود. کودکان خود بازی‌دهندگان این عروسكند كه با نواي موسيقايي توسط نوازندگان ساز سرنا، كرنا و دهل انجام مي‌پذيرد. پایه، اصل و اساس عروسک «بازبازک» بر اتصال دو چوب چلیپاگونه و به حالت مربع استوار مي‌شود كه به وسيله نخ به هم متصل شده‌اند در واقع نخستین برداشت از «بازبازك» انسانی ایستاده است كه دو دست خود را از دو پهلو باز كرده است. 

گهستونی یادآور شد: سازه اصلی عروسک که شبیه صلیب است، خود نمادی ساده و برداشتی اولیه از طرح انسان می باشد که در فرهنگ ایران باستان نماد مهر و گردونه خورشید و در مسیحیت نماد عیسی(ع) است. این فرم نمادی اوليه و تا حدودی ازلی است و یکی از رایج‌ترین نمادهایی است که در تمامي اقوام و تمدن‌های قدیم دیده می‌شود. این نماد در پاره‌ای از موارد از سوی نمادگرایان به چرخه آتش و نمونه اعلای آن خورشید نیز تعبیر شده است. 
 

دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه