ریخت شناسی در خدمت گردشگری

مجتبی گهستونی: دکترعلی رحمانی از کارشناسان ارشد معاونت زمین شناسی گسترشی شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب و از اعضای کانون تفکر و متخصصان جوان صنعت نفت ، در سال ۱۳۸۲ بر اساس مصوبه جذب نخبگان وارد خانواده بزرگ صنعت نفت شد. وی دستی بر قلم دارد و عکاسی نیز می کند.

علی رحمانی متولد ۱۳۵۳شهرستان شیراز، در سال ۱۳۷۲ دیپلم خود را از دبیرستان نمونه دولتی شهید بهشتی شیراز گرفت و در همان سال در رشته کارشناسی زمین شناسی دانشگاه شهید باهنر کرمان، قبول شد. پس از اتمام دوره ۴ ساله کارشناسی، تحصیلات دو ساله کارشناسی ارشد خود را در دانشگاه اصفهان (۱۳۷۸-۱۳۷۶) با درجه عالی پشت سر گذاشت.

در اسفند ماه سال ۱۳۸۲ بر اساس مصوبه جذب نخبگان وارد خانواده بزرگ صنعت نفت در مناطق نفتخیز جنوب شد و در اداره زمین شناسی شروع به کار کرد. وی در حین خدمت در سال ۱۳۸۶ تا۱۳۹۰، دکتری تخصصی خود را با درجه عالی از دانشگاه اصفهان اخذ کرد. در یک روز بهاری با این نویسنده و هنرمند نفتی در دفتر کارش در ساختمان ۴ طبقه شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب به گفتگو نشستیم. آنچه در پیش روی شماست، ماحصل این گفتگوست.

چگونه به زمین شناسی علاقمند شدید و در این مسیر قرار گرفتید؟

اینجانب در جنوب غرب شیراز در منطقه کوهمره سرخی در سلسله جبال زاگرس چشم به جهان گشودم.زاگرس زیبای پر راز و رمز زادگاه من است. سرای من است. کودکی و جوانیم من در کنار چشمه سار های زلال و آبشار های زیبا در دامن پاک طبیعت سرسبز زاگرس گذشت.قلوه سنگ های رنگین حاشیه رودخانه های پر آب زاگرس و ماسه های نرم و ریز و زبر و درشت آن و خاک حصل خیز دشت های پهناورش اسباب بازی بازی های های کودکانه ام بود. صعود از کمرکش کوه گذر از تنگه های عمیق مشاهده پرتگاهها و کوهنوردی ورزش و سرگرمی دوران جوانی ام در زاگرس بود. زاگرس مسکن و ماوای من است. من با سنگ ها با کوهها با تاقدیس ها و ناودیس های زاگرس بزرگ شدم از آنها خاطره های بسیاری در ذهن دارم. پدرم از افسانه و اسطوره کوههاو دره ها و قلل مرتفع زاگرس داستان ها برایم می گفت. راز و رموز کوههای پیچیده زاگرس همیشه برایم سوال بود. من همواره به دنبال راهی برای پیدا کردن جواب سوال هایم راجع به زاگرس بودم از همین رو درانتخاب رشته فقط زمین شناسی را انتخاب کردم.

تاکنون چه تالیفات علمی و پژوهشی داشته اید؟

دارای دو مقاله ISI ، ۵ مقاله علمی پژوهشی داخلی می باشم و نزدیک به صد مقاله در همایش ها، سمینارها و گردهمایی کشوری ارائه داده ام همچنین ۵ گزارش فنی – تخصصی تهیه کرده ام

شما در چه همایش ها و سمینارهایی شرکت داشتید و مقاله ارایه دادید؟

عمده گردهمایی ها و سمینار های که بنده شرکت کردم و آثار خود را ارایه داده ام شامل همایش های سالیانه انجمن زمین شناسی ایران، گردهمایی های سالیانه علوم زمین سازمان زمین شناسی کشور ،همایش های سالیانه انجمن چینه و فسیل شناسی ایران و همایش های سالیانه ژئوتوریسم ایران بوده است. همچنین در اولین گنگره مخازن شکافدار ایران و سمینار های که اداره آموزش و توسعه و اداره پژوهش و فناوری شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب برگزار می کند شرکت داشته ام.

سازند یعنی چه؟

از نظر زمین شناسان سازند به مجموعه لایه های رسوبی گفته می شود که دارای ترکیب سنگ شناسی مشخص بوده و در سطح نسبتا وسیعی گسترش داشته باشد. سازند باید قابل نقشه برداری بوده و سطح تماس آن با لایه های زیرین و بالایی آن کاملا مشخص باشد.

آیا همه سازند های زاگرس نفت دار هستند؟

همه سازند های زمین شناسی نفت ندارند و لزومی هم ندارد که همه نفتی باشند زیرا برای تشکیل یک سسیتم نفتی هم به سازند یا سنگ مادر نفت، سنگ مخزن نفت و پوش سنگ یا سنگ پوشش نفتی در کنار همدیگر مورد نیاز است. به عنوان مثال سازند آسماری یک سازند نفتی به حساب می آید و یکی از مخازن مهم و معروف زاگرس می باشد. نفت این سنگ مخزن از سنگ منشاء سازند شیلی و مارنی پابده مهاجرت کرده است. روی سازند آسماری در میادین نفتی سازند گچی و نمکی گچساران قرار دارد که نفت ندارد ولی خصوصیات سنگ شناسی آن طوری است که همانند یک لحاف بر روی مخزن آسماری عمل می کند و از فرار نفت جلوگیری می کند. پس همانطور که ملاحظه می کنید سازند آسماری به تنهایی نمی تواند از خود نفتی داشته باشد، اگر سازند پابده نباشد، نفتی تشکیل نمی شود و اگر سازند گچساران نباشد، نفتی به تله نمی افتد. پس هر سازندی ارزش های خودش را دارد و تنها سازند های نفت دار با ارزش نیستند.

سازند های زمین شناسی چگونه نامگذاری می شوند؟

زمین شناسان ایرانی و خارجی که برای اولین بار شناسنامه سازند های زاگرس را تهیه کردند و به معرفی این سازند ها پرداختند، برای هر سازندی نامی انتخاب کرده اند. آنها برای نامگذاری هر سازند از نام روستا، شهر، کوه، قبیله و رودخانه ای که اولین بار سازند آنجا مطالعه شده بود، استفاده کردند. بعنوان مثال سازند آسماری نامش از کوه آسماری اقتباس شده است. سازند بختیاری نامش از قبیله بختیاری گرفته شده است. سازند فهلیان نامش را از روستای فهلیان در نورآباد فارس و یا سازند آغاجاری نامش رااز شهر آغاجاری به ارث برده است.

چه سازندی در شهر اهواز گسترش دارد؟

شهر اهواز در یک دشت مسطح و هموار قرار گرفته و عمدتا از آبرفت یا رسوبات عهد حاضر تشکیل شده فقط در محل های که تپه های از زمین سر براورده اند جنس انها از سازند ماسه سنگی و مارنی قرمز رنگ آغاجاری تشکیل شده است.

اهمیت و کاربرد زمین شناسی در صنعت نفت چیست؟

اهمیت زمین شناسی در صنعت نفت از ۲ بعد قابل بررسی است یکی در بحث اکتشافات نفتی و دیگری در مقوله تولید نفت. در زمینه اکتشاف نفت باید بگویم که اساس و پایه شرکت نفت مطالعات سطح الارضی و زمین شناسی زاگرس بوده است. اصلا شرکت نفت در ایران با زمین شناسی شروع شده است. اگرچه نفت در حدود ۱۰۵ سال پیش در مسجد سلیمان کشف شد ولی مطالعات زمین شناسی جهت اکتشاف نفت از سالهای خیلی پیش آغاز شده بود.پس تاریخ و قدمت زمین شناسی خیلی بیشتر از تولد نفت ایران است.

زمین شناسی همچنین در مرحله تولید نفت در حین حفاری چاههای نفتی همیشه باید حضور داشته باشد. زمین شناسی به مثابه چشم حفاری است. تعیین سر سازند های مختلف در هرچاه توسط زمین شناس صورت می گیرد. محل نصب لوله های جداری مستقیما توسط زمین شناس تعیین می گردد.

تاکنون چه مقام هایی در این زمینه کسب کرده اید؟

برگزیده دومین جشنواره بزرگ عکس کلانشهر اهواز، اردیبهشت ماه (۱۳۹۰)، مقام اول مسابقه سراسری عکس های زمین شناسی، دانشگاه لرستان (۱۳۸۷)، مقام اول مسابقه عکاسی ژئوتوریسم سازمان زمین شناسی کشور (۱۳۸۷)، ارائه موفقیت آمیز آثار در نخستین مسابقه ملی عکس زمین شناسی، دانشگاه آزاد بهبهان (۱۳۸۷)، دیپلم افتخار عکاسی در نخستین جشنواره بزرگ عکس کلانشهر اهواز، اسفند ماه (۱۳۸۷) و رتبه سوم دربخش عکس چهارمین جشنواره رسانه های آموزشی و ترویجی (یادواره شهید آوینی)، همدان(۱۳۸۰) از جمله مقام هایست که بنده تاکنون دریافت کرده ام.

تعریف شما از ژئوسایت چیست؟

به مکانی که دارای یک پدیده کمیاب و ارزشمند زمین شناختی یا زمین ریخت شناختی است، ژئوسایت یا سایت زمین شناسی می گویند. این نقاط (مکان های گردشگری زمین شناسی) باید ارزش های زیبایی شناسی و علمی داشته و امکان بازدید از آن برای همگان فراهم باشد.

البته در سال های اخیر کار های خوب و قابل چشمگیری از شما در زمینه گردشگری زمین شناسی دیده ایم.

موضوع ژئوتوریسم یا گردشگری زمین شناسی برای اولین بار در سال ۱۳۷۸ توسط مهندس نبوی در ایران مطرح گردید. بنده از سال ۱۳۸۴ به جد فعالیتم را در این زمینه آغاز کردم و تاکنون ۱۰ مقاله درباره آثار و ترواشات سطحی نفت و گاز مناطق نفتخیز جنوب و همچنین مکان های زیبا، جذاب و دیدنی ایالت زمین شناسی زاگرس ارائه داده ام. دوستان و همکارانم لطف دارند و بنده را پدر ژئوتوریسم زاگرس خطاب می کنند، ولی حقیر خود را در این سطح نمی دانم چرا که ژئو سایت های نفتی و گازی زاگرس هنوز جای کار زیادی دارد. ما در آغاز راه هستیم و فقط توانسته ایم بخش کوچکی از قابلیت و پتانسیل های زمین گردشگری زاگرس و میادین نفتی آن را معرفی کنیم. راه طولانی در پیش رو ماست و باید با جدیت و تلاش این راه را ادامه بدهیم. به قول شاعر:
همتم بدرقه را کن ای طایر قدس که دراز است ره مقصد و من نوسفرم

آیا تاکنون موفق به ثبت سایت های نفتی و گازی مناطق نفتخیز جنوب شده اید؟

خیر بنده یک محقق و کارشناس نفتی هستم و شرایط کار فنی و تخصصی ایم فرصت پیگیری این امور را به من نمی دهد. حقیر در وسع و اندازه خودم در کنار کارهای اصلی در خارج از شرح وظایف اداری فقط تعدادی از ژئوسایت های کم نظیر و بسیار زیبا و شگفت انگیز نفتی و گازی را به مردم معرفی کرده ام.ثبت اینگونه آثار گردشگری زمین شناسی در فهرست آثار ملی و بین المللی بر عهده سازمان های حوزه گردشگری و توریسم است.

کدام سایت های نفتی و گازی تماشایی و دیدنی هستند؟

از جمله مکان های دیدنی نفتی و گازی که تاکنون توسط بنده گزارش و معرفی شده، شامل: شکاف کوه، خروج گاز و گوگردزایی در یال جنوبی میدان نفتی آغاجاری در کوه سوخته امیدیه، تشکوه یا آتشکوه در میدان نفتی ماماتین که از جمله چشمه های گازی همیشه جاودان می باشند. قیر های طبیعی منطقه تشان بهبهان، چشه های قیری روستای دره قیل ماماتین، قیر های طبیعی دره قیل کوهدشت (در زبان لری به قیر، قیل می گویند)، چشمه های گوگردی گنبد لران، چشمه های گازی میدان نفتی بابا حبیب کوهدشت، معدن گیلسونایت (قیر طبیعی) تاقدیس سلطان اندیمشک، چشمه آب معدنی روستای گراب بهبهان و چشمه های نفتی و گازی مسجد سلیمان می باشد.

ژئوسایت های نفتی و گازی در طبقه بندی مکان های دارای ارزش گردشگری چه جایگاهی دارند؟

متاسفانه در اولین مقاله ارایه شده درباره ژئوتویسم ایران (نبوی، ۱۳۷۸)، صحبتی از جاذبه های نفتی و گازی ایران به میان نیامده است. آثار نفتی و گازی در طبقه بندی پدیده های زمین شناسی ایران (امری کاظمی، ۱۳۸۵) نیز لحاظ نشده بودند. بنده در بیست و ششمین گردهمایی علوم زمین سازمان زمین شناسی کشور (۱۳۸۶) به مجری طرح ژئوتوریسم کشور پیشنهاد دادم که علائم و نشانه ها و جاذبه های دیدنی نفتی و گازی نیز در این طبقه بندی گنجانده شوند. خوشبختانه از این پیشنهاد استقبال شد و در طبقه بندی جدید که در سال ۱۳۸۸ در اطلس توانمندی های ژئوتوریسم و ژئو پارک ایران ارائه شده، برای اینگونه پدیده ها جایگاهی ویژه با عنوان چشمه های نفت، گاز و قیر طبیعی در گروه نمونه های زمین شناختی (Geological Phenomena) در نظر گرفته شده است. اینگونه پدیده ها با توجه به اینکه چندان فراوان نیستند و کمیاب آنها (Rarity) گیرایی فزا می باشد و خواستار فراوانی دارد از نظر طبقه بندی نبوی (۱۳۷۸) در گروه پدیده های کمیاب قرار می گیرد. همچنین به دلیل اهمیت و ارزش آموزشی این دسته از پدیده ها برای گردشگران و علاقمندان، قابل طبقه بندی در گروه آثار الگو و شناساگر نیز می باشند.

بنا به دعوت من ما در بهمن ماه ۹۱ با همدیگر از محوطه باستانی پارک کوهساران واقع در محله منبع آب بازدید کردیم.ویژگی زمین شناسی این مکان تاریخی چیست؟

بنده نیز به نوبه خودم از شما که یکی از طرفداران پر و پا قرص محیط زیست و از دلسوزان میراث فرهنگی این مرز بوم هستید تشکر و قدر دانی می کنم و از اینکه برای اولین بار این مکان تاریخی را به اینجانب معرفی کردید سپاسگزارم. مشاهده این محل برایم در شهر اهواز بسیار شگفت انگیز و تماشایی بود و جای تعجب داشت. بنابراین در اولین فرصت مطلبی با عنوان ژپوسایت تپه های ماسنگی حصیر آباد اهواز منتشر کردم که به مذاق همه همکاران نفتی خوش آمد و از معرفی آن استقبال کردند. راجع به این مکان گردشگری باید بگویم که از نظر تقسیم بندی های آثار دیدنی این اثر در گروه آثار زمین شناسی- تاریخی قرار می گیرد چون متاثر از شرایط زمین شناسی است و بازگو کننده دوره ای از تاریخ گذشته شهر تاریخی و کهن اهواز می باشد.از نظر زمین شناسی سازند زمین شناسی رخنمون یافته در این محل سازند قرمز رنگ ماسه سنگی و مارنی آغاجاری است.

کلان شهر اهواز از نظر زمین شناسی در ناحیه فرو افتادگی دزفول گرفته است.این ناحیه عمدتا دشت صاف و هموار و مسطح می باشد و پستی و بلندی کمی دارد و عمد سازندهای آن در زیر زمین قرار دارد. از این رو تپه های بیرون زده حصیر آباد و آسیه آباد یک استثنا و یک نعمت برای زمین شناسان می باشد که از نزدیک سازند های آن را مشاهده کنند. این مکان از نظر آموزشی برای دانش آموزان دانشجویان و اساتید دانشگاهی و محققین داخلی و خارجی ارزش های فوق العاده ای دارد. چون در سطح شهر اهواز منحصر بفرد می باشد و راه دسترسی به آن برای هر گروه سنی آسان می باشد و از طرفی به تاسیسات نفتی نیز نزدیک می باشد.

آیا قصد ندارید اطلسی از ژئوسایت های نفتی و گازی زاگرس تهیه کنید؟

از سال ۱۳۷۸ تاکنون طی بازدید ها و ماموریت هایی از مناطق مختلف زاگرس بیش از ۱۰۰۰۰ فایل عکس دیجیتالی دارم که تاکنون به صورت یکجا آنرا چاپ نکرده ام. تنها به صورت پراکنده در سایت ها و روزنامه به چاپ رسیده است یا زینت بخش دیوار ساختمان های اداره های زمین شناسی شده و برخی نیز در سیما نمایش داده شده است. ریس تبلیغات و انتشارات اداره روابط عمومی شرکت ملی نفت آقای علمدار متولی فرد مثبت و پیگیری است. ایشان مشوقم هستند و اعلام امادگی کرده که این اطلس تهیه شود.

دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه