شوش پایتخت ایران زمین با اقتدار ثبت جهانی شود

مجتبی گهستونی: مردمان سرزمين خوزستان در رهگذار پیشرفت تمدن بشری یکی از پرتلاش‌ترین، پوياترين و بی‌شک يکی از نخستین گاهواره‌های فرهنگ و شهرنشینی در جهان را پديد آورده‌اند. این ویژگی باعث شده تا آثار و بقایای فراوان تاریخی و فرهنگی در دامان این دشت جای گیرند. کاوش‌های باستان‌شناسی در دشت شوش، گنجينه‌های کم مانندی از هنر و دانش و فرهنگ را به همراه بناها و محوطه‌های نفيس به جای مانده از دوره‌های مختلف پیش از تاریخ تا امروز به ویژه از تمدن ایلام تا دوران اسلامی، به جهانيان معرفی کردند. اين همان موضوعی است که از پایتخت دو تمدن بزرگ عیلامی و امپراتوری هخامنشی و نیز منطقه‌ای تجاری در دوره‌های مختلف تاريخی از دوران سلوکی تا دوران اسلامی انتظار می‌رود.

فراوانی کم‌مانند آثار تاریخی و همچنین استمرار دوره‌های شهرنشینی در شوش، همراه با تاثیر عمیق آن منطقه در حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی سرزمين‌های مجاور باعث شده تا این سرزمین تاریخی به عنوان يکی از کهن‌ترین مراکز شهرنشینی جهان نامور شود. همچنين وسعت بیکران دشت خوزستان، حاصلخیزی خاک و فراوانی آب، به صورت پيوسته موجب شکل‌گیری جوامع انسانی در منطقه شوش در طول هزاره‌های گذشته شده است؛ موضوعی که شوش را از اهمیت بیشتری برخوردار می‌نماید.

پیوند شوش با دیگر حوزه‌های تمدنی در چهار گوشه ایران و جهان متمدن هم عصر خود، ارتباطی پایدار و ناگسستنی بوده است. با نگاهی به راه‌های ارتباطی در جهان باستان به نقش بی‌بدیل شوش در برقراری ارتباط با بابل، پارس، سرزمین ماد، بخش خاور و جنوب خوزستان، اصفهان، سیراف (بوشهر)، بهشت آباد اردشیر (بصره و ابله)، دریای پارس، دریای زنگ، و دریای چین پی می‌بریم.

با توجه به آن که محوطه باستانی شوش بسياری از شاخصه‌های مورد نياز قرار گيری در سياهه میراث جهانی سازمان یونسکو را داراست، لازم است تمام اقدامات مورد نیاز برای ثبت این اثر فاخر و ارزشمند در آن سیاهه توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران لحاظ شود.

سازمان های مردم نهاد دوستدار میراث فرههنگی بر این باورند که ثبت جهانی شوش باید بسیار پیشتر انجام می‌پذیرفت، اما اکنون که این فرصت در چنین زمانه‌‌ای فراهم شده است، از مسئولان اجرایی کشور در سازمان میراث فرهنگی صنايع دستی و گردشگری خواسته می شود که همه توان و امکانات لازم به کار گرفته شود تا با رفع موانع موجود، هرچه زودتر زمینه ثبت جهانی مجموعه باستانی شوش فراهم شده و به افتخارات جهانی ایران افزوده شود.

با این حال از شهری سخن می گویم که به دلیل اهمیت و ارزش بالای آن اولین کلنگ‌ باستان‌شناسی ایران زده شد. شوش شهری است که پشتوانه تاریخی آن به هزاره های پیش از میلاد می رسد. شوش به دلیل اهمیت تاریخی و به واسطه پایتخت بودن در دوران عیلامی و هخامنشی، به رغم اینکه در دهه60 با مساحت 400 هکتار ثبت ملی شد ولی همچنان برای ثبت جهانی با مشکل تعیین حریم مواجه است.

به عقب افتادن ثبت جهانی در کنار بی توجهی به حفظ این میراث تاریخی سبب شده، هر بار گروه‌های مخرب میراث فرهنگی به طمع دزدیدن قطعه یا شی تاریخی، اقدام به حفاری‌های غیرمجاز کنند و هر بار تکه ای از زمین باستانی شوش را سوراخ و امنیت این منطقه را بهم می زنند.

یکی از استدلال‌هایی که سازمان میراث فرهنگی در برابر تیم تعیین حریم شوش دارند این است که آنها می‌گویند بعدها تپه‌های اقماری محوطه شوش را به پروژه ثبت جهانی اضافه می‌کنند اما این اتفاق طی 30 سال گذشته در مناطقی مثل چغازنبیل و سازه‎های آبی شوشتر رخ نداد و ما شاهد الحاق مابقی آثار و محوطه‌ها به پرونده‌های ثبت جهانی نیستیم.

پیش از این محمد تقی عطایی سرپرست هیات تعیین عرصه و پیشنهاد حریم، محوطه تاریخی شوش را 1200 هکتار اعلام کرد اما سازمان میراث فرهنگی در مورد این حریم به اتفاق نظر نرسید. همچنین مدیران شهری در خوزستان مخالف ثبت حریم 1200 هکتاری برای شوش هستند زیرا معتقدند با این تعیین حریم، محوطه شوش قفل می‌شود و ساخت و ساز در آنجا نمی تواند صورت بگیرد.

در این میان تعداد بالغ بر 300 باستان شناس، کارشناس حوزه های مختلف میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردرشگری و فعالان تشکل های مردم نهاد حوزه های سه گانه با صدور بیانیه ای خطاب به  سازمان یونسکو، از این نهاد بین المللی درخواست کردند تا اعتبار حرفه‌ای سازمان یونسکو را در پرونده «ثبت جهانی شوش» تضمین کنند.

در متن بیانیه دو زبانه جمعی از پژوهشگران، باستان‌شناسان، هنرمندان، خبرنگاران و دوستداران میراث فرهنگی درباره‌ی «ثبت جهانی شوش» آمده است:
نامزدی «مجموعه‌ی باستانی شوش» در فهرست میراث جهانی خبر خوشی است که بعد از سال‌ها مظلومیتِ این مجموعه‌ی میراثِ بشری، از چند ماه پیش به طور جدی در فضای رسانه‌ای کشور زمزمه می‌شود. با وجود این و به رغم تقدیر و تحسینی که می‌بایست از تلاش‌های مسؤولان محترم سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری کشور انجام داد، نمی‌توان نسبت به نگرانی‌ها و نقدهای جدی کار‌شناسی که در این زمینه وجود دارد بی‌توجه بود. به‌ویژه به سادگی نمی‌توان چشم بر ابهام‌هایی بست که اظهارات مسؤولان محترم درباره‌ی مشخصاتِ عرصه و حریم این مجموعه‌ی میراث بشری پدید آورده است.

بنابراین، با توجه به نزدیک بودن زمانِ حضور ارزیابانِ سازمان ایکوموس به نمایندگی از یونسکو که به منظور وارسیِ پرونده‌ی ثبت جهانی شوش در این شهر کهنسال و مقاوم حاضر خواهند شد، از ایشان تقاضا داریم به‌گونه‌ای تصمیم بگیرند که هم در خور شأن این میراث بشری باشد و هم اعتبار حرفه‌ای سازمان یونسکو را ضمانت کند.

در این زمینه، دو نکته حایز اهمیت است: یکی این‌که، با وجود گذشت ماه‌ها از ارسال پرونده‌ی شوش به یونسکو هنوز مقامات سازمان میراث فرهنگی و گردشگری مشخصات این پرونده را تشریح نکرده‌اند و طی هفته‌های گذشته جلسه‌هایی به منظور مشخص شدن محدوده‌ی عرصه‌ی شوش برگزار کردند که با توجه به ارسال پرونده به یونسکو پرسش‌برانگیز بوده است. در شرایط کنونی، یافتن راهکاری برای حفظ و صیانت از عرصه‌ی باستانی شوش، که طی آخرین تحقیقات علمی در سال ۱۳۸۷ حدود ۱۲۰۰ هکتار برآورد شده، ضروری است. همچنین ضروری است، تا حد امکان، راهکارهای حفظ این سرمایه‌ی ملّی و بشری با استفاده از همه‌ی توان و با مشورت و چاره‌جویی از متخصصان و کاوشگران و نیز با استفاده از تجربیات جهانی پیگیری شود. بخصوص، از پافشاریِ بی‌دلیل و تقلیلِ بی‌منطقِ عرصه‌ی شوش به «۴۰۰ هکتار»، که منجر به نادیده گرفتن بخش قابل توجهی از این سرمایه و میراثِ بی‌مانندِ ملّی و بشری خواهد شد، پیشگیری شود.

دوم این‌که، پرونده‌ی ثبت جهانی شوش به صورت یک «مجموعه‌ی میراثی» و یا در صورت امکان «منظر فرهنگی ـ طبیعی» تدوین شود نه به عنوان یک اثر «منفرد»، تا هم محوطه‌های اقماری پیرامونِ هسته‌ی مرکزیِ بقایای باستانی شوش (همچون تپه‌ها و محوطه‌های جعفرآباد، جوی، بندبال، ایوان کرخه و نظایر آن) را دربرگیرد و هم نسبت به بستر طبیعیِ شکل‌گیریِ این شهر ریشه‌دار و کهن بی‌توجهی نشود. لازم به یادآوری است که پرونده‌ی اولیه‌ی ثبت جهانی شوش که در زمان ریاست آقای مهندس سیدمحمد بهشتی بر سازمان میراث فرهنگی توسط آقای میرعابدین کابلی، باستان‌شناس و کار‌شناس پیشکسوت سازمان میراث فرهنگی و از کاوشگران شوش، زیر نظر معاونت پژوهشی وقت این سازمان و دکتر شهریار عدل تهیه می‌شد نیز شوش به صورت یک «مجموعه» و نه «تک اثر» دیده شده بود.

با همتی که تاکنون مسؤولان نشان داده‌اند خوشبختانه بخشی از مسیر برای ثبت جهانی شوش پیموده شده است. با وجود این، درخواستِ مؤکد ما این است که پرونده‌ی ثبت جهانی شوش می‌بایست متناسب با شأن و جایگاه تاریخی و تمدنی آن باشد. شوش یکی از نخستین کانون‌هایِ شکل‌گیریِ حکومت‌های اولیه، شهرنشینی و ابداع خط در جهان است. این شهر کهن، دیرپا‌ترین «پایتخت» در سرتاسر تاریخ ایران بوده است. شوش همچنین یکی از نخستین جا‌ها در ایران و جهان بوده که کاوش‌های علمی و مدرن باستان‌شناسی در آن آغاز شد و ادامه یافت. در جنگ تحمیلی اخیر علیه میهن مان نیز اگرچه شوش قهرمانانه ایستاد، اما میراثش آسیب‌ها و لطمات بسیاری دید. یادآوری این سرگذشتِ پر فراز و نشیب به ما اجازه نمی‌دهد که با تعجیلِ غیرضروری در ثبت جهانی، نسبت به ارزش‌ها و خصایصِ واقعی آن ناسپاسی و حق‌نا‌شناسی روا داریم.

درحال‌حاضر مردم شوش به اهمیت شهری که در آن زندگی می‌کنند واقف هستند اما این مردم نیاز به همفکری و مدیریت دارای چهارچوب و با ضابطه دارند چراکه آن‌ها معتقدند حرمت امامزاده را متولی نگه می‌دارد. باید بپذیریم با وجود همه شناختی که مردم ساکن در شوش از میراث‌فرهنگی دارند اما عدم پرداختن به یکی از وظایف ذاتی مدیران میراث‌فرهنگی در گذشته برای معرفی و آموزش‌های لازم باعث شده تا اغلب مردم به ثبت جهانی شوش نه‌تنها دلخوش نباشند بلکه آن را مانعی برای توسعه بدانند.

در ماه‌های گذشته با همفکری‌های بی‌شمار با عوامل درون پایگاه شوش و کارشناسان اداره میراث‌فرهنگی شوش ارتباطی موثر با نخبگان هنرمندان و فرهیختگان در سطح شهرستان برقرار شده است. هرچند که گفته می‌شود این تعامل تا زمانی‌که منجر به تولید اقلام فرهنگی منجر نشود نمی‌تواند تاثیر بهینه در سطح شهر بگذارد.
مردم شوش باید بدانند اگر محوطه‌های باستانی شوش و بناهای آن را به‌همراه مقبره دانیال نبی را از این شهر بگیرند شوش دیگر ماهیتی ندارد. مدیران شهری با توجه به رسالت و ماموریتی که بعدها در ذهن خود دارد چندان با ثبت جهانی شوش موافق نیستند اما توصیه‌های اکید مقام عالی دولت در استان و بخشنامه‌ها و قوانین موجود باعث شده تا مدیران در پروسه ثبت جهانی شوش نقشی هر چند جزیی داشته باشند.  بی‌شک اگر مدیران شهری اعتقاد واقعی به میراث‌فرهنگی داشتند نباید امروز شوش که شهر فعلی آن قدمتی کمتر از یک قرن دارد اینچنین از هم گسیخته و ناپایدار روی عرصه‌های باستانی توسعه پیدا می‌کرد که دولت مکلف شود برای جابجایی کاهش ارتفاع و حذف برخی المان‌های ناهمگون هزینه و انرژی بسیار صرف کند.

در حال حاضر تلاش‌های همه‌جانبه از سوی سازمان میراث فرهنگی و اداره کل استان خوزستان در مورد مسئله ثبت جهانی شوش صورت گرفته و بودجه قابل توجهی نیز به این موضوع اختصاص داده شده است تا محوطه سازماندهی شود. پرسنل اداره میراث و تشکل های میراث فرهنگی هم در این حوزه فعال هستند. همچنین جابه‌جایی بعضی دکل‌های برق در اطراف محوطه صورت گرفته و در کل اتفاقات خوبی در حال روی دادن است اما در حوزه مدیریت خدمات شهری به همکاری بیشتری نیاز است که البته به کندی صورت می‌گیرد.

به واسطه توسعه روستا و شهر و توسعه زمین‌های کشاورزی (به دلیل خاک مرغوب و زمین حاصلخیز، کشاورزی در شوش حرف اول را می‌زند) تعرضات زیادی به محوطه باستانی شوش شده است. با این حال برای بهبود وضع شوش برای ثبت جهانی نیاز به امکانات و ابزار مناسب از جمله نیروی انسانی متخصص در همه زمینه ها، وسایل نقلیه، امکانات نرم‌افزاری و... بسیار ضروری است.

آمادگی مردم شهر مسئله مهمی است که هنوز بوجود نیامده است، چون هیچوقت اهمیت ثبت جهانی برای مردم اطلاع‌رسانی نشده و مردم حس خوشایندی نسبت به این موضوع ندارند. همچنین زیرساختی در این باره بوجود نیامده وفرهنگ‌سازی نشده است. اکنون باید اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی شود تا مردم درک کنند که ثبت جهانی شوش زندگی آنها را از همه نظر متحول می‌کند و اگر اقتصاد خود را در راستای میراث فرهنگی و صنعت گردشگری قرار دهند، سود زیادی نصیب آنها خواهد شد.

شهر: 
دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه