نام خلیج فارس در متون تاریخی

بخش هایی از این مقاله، پیش از این، در برخی از همایش های داخلی و خارجی از جمله در مراکز علمی و دانشگاهی ایران، دانشگاه دورهام انگلیس، مرکز مطالعات CNRS فرانسه ووو به صورت مقاله و یا سخنرانی، با عناوینی چون The Persian Gulf in the Scope of History و یا The name of Persian Gulf in the Scope of Histor ارایه شده است. به مناسبت فرا رسیدن روز خلیج فارس، اینک خلاصه ای از آن، در سه بخش، برای ارایه به جامعه علمی کشور، تقدیم می گردد.

محمدرضا چیت ساز - دکترای تاریخ ایران باستان

پیش گفتار: خلیج فارس در واقع مدخل مهمی از منطقه آسیاست که امروزه به نام خاورمیانه خوانده می شود. این آبراهه از گذشته های بسیار دور، چنان با تمدن و فرهنگ ساکنان دوره های مختلف تاریخی ایران پیوسته بوده ، که نام خود را نیز از قوم پارس که در حدود ۸۰۰ پ م در خوزستان و سپس فارس کنونی مستقر شدند، گرفته است.۱ در کتیبه ها و متون باستانی و نقشه های قدیمی نیز با همین نام، و به شکل های سینوس پرسیکوس،۲ ماره پرسیکوم ،۳ آکواروم پرسیکو،۴ پرسیکون کاای تاس،۵ و مانند آن که جزء اصلی همگی آنها واژه پارس یا فارس است، مشخص شده است. اما در همین کتیبه ها و متون باستانی و نقشه های قدیمی، با خلیجی به نام خلیج العربی نیز روبرو می شویم که به شکل های سینوس عربیکوس،۶ ماره عربیکوم ۷ و مانند آن که جزء اصلی بیشتر آنها واژه عرب است، مشخص شده است. این خلیج العربی که ندرتاً از آن به صورت دریای اریتره نیزیاد شده است،۸ نام قدیمی و باستانی دریای سرخ کنونی است. در مقاله فعلی با مراجعه به برخی از منابع، موقعیت خلیج فارس و خلیج العربی در دوره باستان و دوره پس از اسلام مشخص شده است.

بخش اول
خلیج فارس و خلیج العربی در متون و نقشه های باستان

۱- هکاتائوس۱ اهل میلتوس شهری یونانی در جنوب غربی آسیای صغیر، حدود ۴۸۰ ق م، استرابن نخستین نقشه جفرافیا را به او نسبت می دهد.۲ هکاتائوس که یکی از کهن ترین گزارشات را در مورد مغان و عقاید دینی ایرانیان باستان آورده،۳ در نقشه جهان خود، خلیج فارس را «سینوس پرسیکوس» نوشته است.۴

۲- داریوش اول پادشاه هخامنشی، حدود ۵۱۷ ق م، پس از حفر کانال سوئز، چندین سنگ نوشته و استل را برای آگاهی دیگران در حوالی کانال برپا ساخت. در یکی از این کتیبه ها که از«شلوف الترابه» ۵ در ۱۳۵ کیلومتری کانال بدست آمده، و به خط هیروگلیف مصری۶ و خط میخی فارسی باستان و خط های دیگر نوشته شده ، در نسخه خط میخی فارسی باستان آن و در بند سوم خلیج فارس را «دریایی که از پارس بدان روند ۷ ( = دریایی که از پارس می آید ۸) » نوشته است، که معنای دریای پارس از آن فهمیده می شود.

۳- هرودوت مورخ یونانی، اهل هالیکارناس در جنوب غربی آسیای صغیر، حدود ۴۷۰ ق م، در کتاب تاریخ خود، در بحث کندن کانال سوئز میان رود نیل و دریای سرخ بوسیله فرعون، دریای سرخ را «سینوس عربیکوس» نوشته است.۹ در نقشه ای که اوکرت بر اساس اطلاعات هرودوت ترسیم کرده نیز، چنین است.۱۰

۴- دیکائرخوس۱۱ اهل مسینا شهری در شمال جزیره سیسیل، حدود ۳۰۰ ق م، از شاگردان ارسطو، در نقشه جغرافیایی خود، خلیج فارس را «سینوس پرسیکوس» و دریای سرخ را «سینوس عربیکوس» نوشته است.۱۲

۵- اراتستن۱۳ اهل اسکندریه مصر، حدود ۲۱۰ ق م، ظاهراً اولین کسی است که در جغرافیا نام چین را آورده است.۱۴ او در نقشه کتاب جغرافیای خود، خلیج فارس را «سینوس پرسیکوس» ۱۵ و «پرسیش مر» ۱۶ و همچنین دریای سرخ را «سینوس عربیکوس» ۱۷ و «عربیش مر» ۱۸ نوشته است.

۶- هیپارخوس ۱۹ ستاره شناس یونانی، حدود ۱۳۰ق م، در نقشه خود خلیج فارس را «گلف پرسیک» و دریای سرخ را «گلف عربیک» نوشته است.۲۰

۷- پوزیدونیوس ۲۱ فیلسوف و تاریخ نویس متولد آپامیای سوریه، حدود ۸۰ ق م، در رساله «درباره اقیانوس» خلیج فارس را «سینوس پرسیکوس» و دریای سرخ را «سینوس عربیکوس» نوشته است.۲۲

۸- استرابو ۲۳ جفرافی نویس مشهور و متولد آماسیه در شمال آسیای صغیر، حدود ۱۰ ق م، در کتاب جفرافیای خود که از مهم ترین کتب جغرافیای جهان باستان است، و در آن اطلاعات بسیاری از نواحی ایران و عقاید مغان و مانند آن آورده،۲۴ خلیج فارس را «سینوس پرسیکوس» و دریای سرخ را «سینوس عربیکوس» نوشته است.۲۵ او در توضیحات خود می نویسد : «اعراب بین سینوس عربیکوس و سینوس پرسیکوس جای دارند».۲۶

۹- پومپونیوس ملا ۲۷ مولف رومی، حدود ۴۰ م، در نقشه خود، خلیج فارس را «پرسیکوم ماره» به معنای دریای پارس و دریای سرخ را «عربیکوم ماره» به معنای دریای عرب نوشته است.۲۸

۱۰- کنت کورث ۲۹ مورخ رومی، قرن اول م، در کتاب «تاریخ اسکندر» خلیج فارس را «آکواروم پرسیکو» ۳۰ به معنای آبگیر پارس نوشته است.۳۱`

۱۱- فلاویوس آریانوس ۳۲ مورخ یونانی، متولد نیکومدی در شمال آسیای صغیر، حدود ۱۴۰م، در کتاب «آنابازیس» که تاریخ سفرهای جنگی اسکندر مقدونی است، خلیج فارس را «پرسیکون کاای تاس» ۳۳ به معنای خلیج فارس نوشته است.۳۴

۱۲- بطلمیوس ۳۵ ریاضی دان و جغرافی دان اهل اسکندریه مصر، قرن دوم م، در جغرافیای خود خلیج فارس را «سینوس پرسیکوس» و دریای سرخ را «سینوس عربیکوس» نوشته است.۳۶

۱۳- پری اجت ۳۷ جفرافی دان رومی، حدود ۳۰۰ م، در نقشه خود خلیج فارس را «ماره پرسیکوم» و دریای سرخ را «سینوس عربیکوس» نوشته است.۳۸

۱۴- اوروزیوس ۳۹ مورخ اسپانیایی و از روحانیون مسیحی، حدود ۴۰۰ م، در نقشه خود خلیج فارس را «سینوس پرسیکوس» و دریای سرخ را «سینوس عربیکوس» نوشته است.۴۰

بخش دوم
خلیج فارس و خلیج العربی در متون و نقشه های دوره اسلامی

۱- ابن الفقیه در کتاب عربی مختصر کتاب البلدان، تالیف ح ۲۷۸ ق، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته است.۱

۲- ابن رسته در کتاب عربی الاعلاق النفیسه، تالیف ح ۲۹۰ ق، خلیج فارس را «الخلیج الفارسی» و «بحر فارس» و «بحر البصرة و فارس» نوشته است.۲

۳- سهراب در کتاب عربی عجائب الاقالیم السبعة الی نهایة العمارة ، قرن سوم، خلیج فارس را «بحرفارس» نوشته است.۳

۴- ابن خُرداذبه متوفی ۳۰۰ ق، در کتاب عربی المسالک و الممالک، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته است.۴

۵- قدامة بن جعفر متوفی ۳۱۰ ق، در کتاب عربی الخراج و صنعة الکتاب، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته.۵

۶- احمد بن سهل بلخی متوفی ۳۲۲ ق، در کتاب عربی صورالاقالیم، خلیج فارس را «بحرفارس و البصرة» نوشته.۶

۷- جیهانی حدود ۳۷۰ ق، در کتاب عربی المسالک و الممالک، خلیج فارس را «بحرفارس» نوشته.۷

 ۸- اخوان الصفا در رسائل فارسی خود، تالیف حدود ۳۴۰ ق، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته اند.۸

۹- ابن یونس مصری حدود ۳۹۹ ق، در نقشه عربی خود، خلیج فارس را «بحر بصره» و دریای عمان را «بحر فارس» نوشته است.۹

۱۰- بزرگ بن شهریار ناخدای هرمزی در کتاب عربی عجایب الهند بره و بحره و جزایره ، تالیف ح ۳۴۲ ق، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته.۱۰

۱۱- استخری متوفی ۳۴۶ ق، در کتاب عربی مسالک الممالک، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته.۱۱

۱۲- مسعودی متوفی ۳۴۶ ق، در کتاب عربی مروج الذهب، خلیج فارس را «خلیج فارس و یعرف بالبحرالفارسی» ۱۲ و در کتاب عربی دیگر خود، التنبیه الاشراف، «بحر الفارسی» نوشته است.۱۳

۱۳- مُطَهَرمَقدِسی در کتاب عربی البدء و التاریخ، تالیف ح ۳۵۵ ق،خلیج فارس را «الخلیج الفارسی» نوشته.۱۴

۱۴- ابوریحان بیرونی متوفی ۴۴۰ ق، در کتاب عربی قانون مسعودی، خلیج فارس را «بحر فارس» ۱۵ و در کتاب عربی تحقیق ماللهند، «خلیج فارس» ۱۶ و در کتاب عربی تحدید نهایات الاماکن، «بحر فارس» ۱۷ و در کتاب فارسی التفهیم «دریای پارس و خلیج پارس» نوشته.۱۸

۱۵- ابن حوقَل در کتاب عربی صورة الارض، تالیف ح ۳۶۷ ق، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته.۱۹

۱۶- مولف نامشخص در کتاب فارسی حدود العالم، تالیف ح ۳۷۲ ق، خلیج فارس را «خلیج پارس» نوشته و در ادامه می نویسد: خلیجی حدود مصر است که آن را «خلیج عربی» و نیز خلیج قلزم خوانند.۲۰
۱۷- ابوعبدالله مَقدِسی در کتاب عربی احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، تالیف ح ۳۷۵ ق،خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته.۲۱

۱۸- ابن البلخی در کتاب فارسی فارس نامه،تالیف ح ۵۰۰ ق،خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته.۲۲

۱۹- مروزی در کتاب عربی طبایع الحیوان، تالیف ح ۵۱۴ ق، خلیج فارس را «الخلیج الفارسی» نوشته.۲۳

۲۰- شریف ادریسی در کتاب عربی نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق، تالیف ح ۵۴۸ ق، خلیج فارس را«بحر فارس» ۲۴ و در کتاب عربی انس المهج و حدائق الفرج،۲۵ تالیف ح ۵۸۸ ق( تحریر نهایی ح ۶۷۰ ق ) خلیج فارس را «بحر فارس» و «البحر الفارسی» نوشته است.۲۶

۲۱- بکیران در کتاب فارسی جهان نامه، تالیف ح ۶۰۵ ق، خلیج فارس را «بحر پارس» نوشته.۲۷

۲۲- یاقوت حموی متوفی ۶۲۶ ق، در کتاب عربی معجم البلدان، خلیج فارس را «بحر فارس» و یا «البحرالفارسی» نوشته.۲۸

۲۳- ابن اثیر متوفی ۶۳۰ ق، در کتاب عربی الکامل فی التاریخ، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته است.۲۹

۲۴- خواجه نصیر الدین طوسی متوفی ۶۷۲ ق، در کتاب فارسی زیج ایلخانی، خلیج فارس را «بحر فارس» ۳۰ و در کتاب فارسی تذکره نصیریه، خلیج فارس را «خلیج فارس» و «بحر فارس» نوشته است.۳۱

۲۵- قزوینی متوفی ۶۸۲ ق، در کتاب عربی آثار البلاد، خلیج فارس را «البحر سمیت بفارس» و«بحر فارس» ۳۲ و در کتاب عربی دیگر، عجایب المخلوقات،«بحر فارس» نوشته.۳۳

۲۶- ابوالفداء متوفی ۷۳۲ ق، در کتاب عربی تقویم البلدان، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته، در نقشه ای که للول از اطلاعات او تهیه کرده نیز چنین است.۳۴

۲۷- دمشقی متوفی ۷۲۷ ق، در کتاب عربی نخبة الدهر، خلیج فارس را «بحر فارس» و «البحر الفارسی» نوشته است.۳۵

۲۸- نویری متوفی ۷۳۳ ق، در کتاب عربی نهایة الارب فی فنون الادب، خلیج فارس را «الخلیج الفارسی» و «خلیج فارس» و «بحر فارس» و «البحر الفارسی» نوشته.۳۶

۲۹- حمداله مستوفی متوفی ۷۴۰ ق، در کتاب فارسی نزهة القلوب، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته.۳۷

۳۰- ابن الوردی متوفی ۷۴۹ ق، در کتاب عربی خریدة العجایب و فریدة الغرایب، خلیج فارس را «بحر فارس» و «البحر الفارسی» و «الخلیج الفارسی» نوشته.۳۶

۳۱- ابن بطوطه متوفی ۷۷۷ ق، در سفرنامه عربی تخفة النظار، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته.۳۹

۳۲- ابن خلدون متوفی ۸۰۸ ق، در کتاب عربی العبر، خلیج فارس را «بحر فارس» نوشته.۴۰

۳۳- قلقشندی متوفی ۸۲۱ ق، در کتاب عربی صبح الاعشی، خلیج فارس را «بحر فارس» و «البحر الفارسی» نوشته.۴۱

۳۴- مقریزی متوفی ۸۴۵ ق، در کتاب عربی الخطط ، خلیج فارس را «بحر فارس» و «البحر الفارسی» نوشته.۴۲

۳۵- کاتب چلبی (حاجی خلیفه) متوفی ۱۰۶۷ق، در کتاب ترکی جهان نما، خلیج فارس را «بحر فارس» و «ماره پرسیکوم» نوشته است.۴۳

۳۶- بستانی در دایرة المعارف عربی،تالیف ۱۸۸۳ ، در مدخل خلیج، می نویسد: الخلیج العجمی و الخلیج العربی که منظور از اولی خلیج فارس و از دومی بحر احمر است.۴۴

بخش سوم
خلیج فارس و خلیج العربی در متون و نقشه های اروپاییان سده های 16 تا 18 میلادی

The Portuguese, Dutch, French, English and German Cartography of the Persian
Gulf in 16-18th centuries

The Portuguese Cartography of the Persian Gulf in 17-18th centuries

Francisco Rodrigues, Malacca ?, 1513-15
Anonyme Portugais, Lisbonne, 1517
Pedro Reinel, Lisbonne, 1519¬¬(1)
Pedro Reinel, Lisbonne, 1519(2)
Anonyme Portugais, Lisbonne, 1522
Anonyme espagnol, Seville, 1525
Juan Vespucci, Seville, 1526
Diogo Ribeiro, Seville, 1529
Diogo Ribeiro, Seville, 1530
Anonyme Portugais, Lisbonne, 1537
Giovanni Battista Agnese, Italie, 1540
Anonyme Portugais, Lisbonne, 1545
Anonyme francais, in “ atlas Vallard “, 1547
Michaele Tramezzino, Venise, 1554
André Homem, Lisbonne, 1554
Anonyme Portugais, Lisbonne ou Goa ?, 1560
Anonyme Portugais, Lisbonne, 1560
Anonyme Portugais, Lisbonne ?, 1550-60
Diogo Homem, Lisbonne ou Venise ?, 1561
Giacomo Gastaldi, Venise, 1561
Paolo Forlani Veronese, Venise, 1562
Lázaro Luís, Goa ?, 1563
Anonyme Portugais, Lisbonne, 1565
Anonyme Portugais, Goa ?, 1570
Joan Martines, Messine ?, 1578

 

این جهان گردان و جغرافی نویسان پرتغالی، در نقشه های خود از خلیج فارس با عناوینی چون Sinvs Persicvs یا Mare Persicvm و یا La mer de Perce و با همین رسم الخطِ حروف، یاد کرده اند.


The Dutch Cartography of the Persian Gulf in 17-18th centuries
Abraham Ortelius, ?, 1570-71
Bartolomeu Lasso & Henricus Florentinus van Langren, Amsterdam, 1596
Willem Janszoon Blaeu, Amsterdam, 16??
Gerardus Mercator & Jodocus Hondius, Amsterdam, 1606
Anonyme hollandaise, ?, 1645-46
Anonyme hollandaiSinus Persicusse, ?, 165?-169?
Anonyme hollandaise, ?, 165?-166?
Anonyme hollandaise, ?, 166?-169?
Anonyme hollandaise, ?, 165?-169?
Johannes van Keulen, Amsterdam, 168?-169?
Anonyme hollandaise, Amsterdam, 1690
Anonyme hollandaise, Amsterdam, 1690
Johannes van Keulen, Amsterdam, 1695
Pierre Mortier, Amsterdam, 1700
Isaac de Graaf, Amsterdam, 1728
Guillaume Delahaye, Amsterdam ?, 175?-177?
Jan van Braam & Gerard onder de Linden, Amsterdam ?, 175?-176?

این جهان گردان و جغرافی نویسان هلندی، در نقشه های خود از خلیج فارس با عناوینی چون Sinus Persicus یا Sinvs Persicvs و یا Golf van Persien ،MER DE PERSE ، DE PERSIAANSCHE GOLF، PERSISCHF GOLF ، PERSISCHE ZEE و با همین رسم الخطِ حروف، یاد کرده اند.

The French Cartography of the Persian Gulf in 17-18th centuries
Anonyme francais, ?, 164?-166?
Anonyme francais, Paris, 165?-166?
Nicolas Sanson d’Abbeville, Paris, 1652
Nicolas Sanson d’Abbeville, Paris, 1654
Nicolas Sanson d’Abbeville, Paris, 1652-54
Anonyme francais, ?, 166?-169?
Giacomo Cantelli da Vignola & Giacoma de Rossi,Rome,1679
Anonyme francais, ?, 1688
Anonyme francais, ?, 168?-17??
Anonyme francais, ?, 17??
Guillaume Delisle,Paris, 1701
Guillaume Delisle,Paris, 1705
Nicolas de Fer & Paolo Petrini, Napoli, 1717
Anonyme francais, ?, 1721
Guillaume Delisle,Paris, 1724
Anonyme francais, Paris, 1740
Anonyme francais, ?, 17??
Jean-Baptiste d’Anville, Paris, 1776

این جهان گردان و جغرافی نویسان فرانسوی، در نقشه های خود از خلیج فارس با عناوینی چون SEIN PERSIQVE، SEIN PERSIQVE، SINVS PERSICVS، SINVS PERSICVS،Seno Persico ،Golfe Persique ، Sinus Persicus ، MARE DI PERSIA، GOLPHE DE PERSE و با همین رسم الخطِ حروف، یاد کرده اند.


The English Cartography of the Persian Gulf in 17-18th centuries
John Wolfe, Londres, 1595
John Speed, Humble, 1626
John Speed, Londres, 1626
Nicholas Comberford,?, 1660-70
John Overton, Londres, 1668
John Seller, Londres, 1675
Robert Morden, Londres, 1676
Anonyme anglais, ?, 1680
William Hack, Londres, 1680-1700
Anonyme anglais, ?, 16??
Thomas Bowrey, ?, 1685
John Thornton, Londres, 1699
Hermann Moll, Londres, 1710
William Bowrey, Londres, 1718
John Senex, Londres, 1720
Anonyme anglais, ?, 1721
Thomas Bakewell, Londres, 1729
Emanuel Bowen, Londres, 1744

این جهان گردان و جغرافی نویسان انگلیسی، در نقشه های خود از خلیج فارس با عناوینی چون Golfo De Persia، Persian Gulfe ، Sinus Persicus ، SINuS PERSICuS ، Gulf of Persia و با همین رسم الخطِ حروف، یاد کرده
اند.

The German Cartography of the Persian Gulf in 17-18th centuries

Adam Olearius,Schlebwig, 1647
Johann Baptist Homann, Nuremberg, 1702-07
Engelbert Kaempfer,Lemgo, 1712
Christoph Weigel, Nuremberg, 1719
Christoph Weigel, Nuremberg, 1720
Johann Baptist Homann, Nuremberg, 1723-24
Matthäus Seutter, ?, 1735
Héritiers Homann, Nuremberg, 1743-48
Carsten Niebuhr, Copenhague, 1773

این جهان گردان و جغرافی نویسان آلمانی، در نقشه های خود از خلیج فارس با عناوینی چون SINUS PERSICUS ، SIN PERSICUS ، Sinus Persicus ، SINVS PERSICVS و با همین رسم الخطِ حروف، یاد کرده اند.


یادداشت های پیش گفتار


1- Burrow(1973)p.31 ; Ghirshman(1976)pp.158-161
2- Sinus Persicus
3- Mara Persicum
4- Aquarum Persico
5- Persikonkaitas
6- Sinus Arabicus
7- Mara Arabicum
8- Herodot,IV.40 ; Bunbury(1959)vol.I.p.212-221, vol.II.p.443


یادداشت های بخش اول

 

1- Hecataeus
2- Strabo,I,1-2
3- Moulton(1913)p.417,no 2 ; Pearson(1939)chap.II
4- Forbiger(1842)vol.I.p.50,pl.II
5- Chalouf Al- Tarraba
6- Posener(1936)no 9
7- Tolman(1908)p.51
8- Weissbach(1911)p.102 ; Kent(1953)p.415 ; Sharp(1961)pp.101-102
9- Herodot,IV,42
10- Ukert(1816)vol.I,part I,pl.I
11- Dicaearchus
12- Magazine de Geographie(1958)p.12
13- Eratosthen
14- Strabo,I,3-7 ; Glotz(1926)p.375 ; Sarton(1930)p.144
15- Muller(1853)pl.V ; Smith- Grove(1874)pl.IV ;
16- Forbiger(1775)vol.I,pp.50-57
17- → 15
18- → 16
19- Hiparchus
20- Gosselin(1814)pl.VI
21- Poseidonius
22- Bertius(1630)pl.II
23- Strabo
24- Strabo,XV.2 , XVI.1-3
25- Muller(1898)vol.VI,pl.VIII
26- Strabo,II.357-362
27- Pomponius Mela
28- Muller(1898)vol.VI,pl.VII
29- Quint Curce
30- Aquarum Persico
31- Curce,II.184
32- Flavius Arrianus
33- Persikonkaitas
34- Arrian,III.4-18
35- Ptolemy
36- Klemp(1989)pl.1
37- Periegete
38- Muller(1898)vol.VI,pl.VI
39- Orosius
40- Ibid,pl.VII

 

یادداشت های بخش دوم
۱- ابن الفقیه. ص ۸- ۹
۲- ابن رسته. ص ۸۳- ۹۱
۳- سهراب. ص ۵۹
۴- ابن خرداذبه. ص ۲۳۳
۵- قدامة بن جعفر. ص ۲۳۲- ۲۳۳
۶- سوسه. خارطة رقم ۱۲
۷- سوسه. خارطة رقم ۲۶- ۲۸
8- Kiepert(1865)pl.
9- Lelewel(1850)pl.II
۱۰- هرمزی.ص ۴۱
۱۱- استخری. ص ۳ - ۱۱، ۲۸- ۳۲، ۹۶- ۱۰۰، ۱۵۸،
۱۶۳، ۲۱۷- ۲۱۸مقایسه شود با نقشه رنگی در
Klemp(1989)p.32-33
۱۲- مسعودی، مروج. ج ۱ ص ۶۳- ۶۷، ۷۰، ۹۰- ۹۲
۱۳- مسعودی. التنبیه.ص ۳۸- ۳۹
۱۴- مقدسی. ج ۴ ص ۵۴- ۵۸
۱۵- بیرونی. قانون مسعودی. ج ۲ ص ۵۵۸
۱۶- بیرونی. تحقیق ماللهند. ص ۹۶
۱۷- بیرونی. تحدید. ص ۶۰- ۶۱
۱۸- بیرونی. التفهیم. ص ۱۶۷
۱۹- ابن حوقل. ۱۵- ۱۶، ۲۰- ۳۰، ۳۸، ۴۴، ۴۸- ۵۲،
۲۰۸، ۲۲۸، ۲۷۴
۲۰- حدود العالم. ص ۸
۲۱- مقدسی.ص ۱۶- ۱۹
۲۲- ابن البلخی. ص ۱۵۳
۲۳- مروزی. ص ۱۶
۲۴- شریف ادریسی. نزهة المشتاق. ص ۹
۲۵- و به نام های دیگری چون، انس المهج و روض
الفرج، روض الفرج و نزهة المهج، نیز آمده
است.
۲۶- شریف ادریسی. انس المهج. ص ۱۰۳- ۱۰۷
۲۷- بکیران. ص ۱۹
۲۸- یاقوت حموی. ج ۱ ص ۳۴۳- ۳۴۴، ج ۲ ص ۱۶۵-
۱۶۶، ۳۳۷، ج ۴ ص ۴۵۴
۲۹- ابن اثیر. ج ۱ ص ۲۸۲
30- Lelewel(1850)pl.XIX
۳۱- طوسی. تذکره. ص ۳۴۸- ۳۴۹
۳۲- قزوینی. آثار البلاد. ص ۱۸۰، ۱۹۵، ۲۳۲-
۲۳۴، ۳۵۱، ۴۲۰- ۴۲۱
۳۳- قزوینی. عجایب المخلوقات. ص ۱۰۲- ۱۱۰
۳۴- ابوالفداء . ص ۲۱- ۲۳، ۷۷، ۹۹، ۲۹۱، ۳۰۹،
۳۲۱، ۳۳۴- ۳۵۳، ۳۷۰- ۳۷۳
۳۵- دمشقی. ص ۱۹، ۷۷، ۹۴- ۹۸، ۱۱۴- ۱۱۵، ۱۶۶-
۱۶۷، ۱۷۴- ۱۷۸
۳۶- نویری. ج ۱ ص ۲۲۱، ۲۲۷، ۲۳۴- ۲۳۵، ۲۴۴، ۲۵۸
۳۷- مستوفی.ص ۱۶۴ ; سوسه. خارطة رقم ۳۵
۳۸- ابن الوردی. ص ۶، ۸، ۲۷- ۲۸، ۳۴، ۵۲، ۶۲- ۶۵
۳۹- ابن بطوطه. ۲۷۸
۴۰- ابن خلدون. ج ۱ ص ۱۸، ۷۹- ۸۱، ۹۷- ۱۰۷، ج ۲ ص
۶۲۲، ۸۸۷، ج ۳ ص ۴۹۹، ج ۴ ص ۱۹۷- ۱۹۹
۴۱- قلقشندی. ج ۳ ص ۲۴۱- ۲۴۲، ج ۴ ص ۲۴۴، ۳۱۳،
۴۰۱، ۴۰۸، ج ۵ ص ۶
۴۲- مقریزی. ج ۱ص ۲۸
۴۳- حاجی خلیفه. ص ۷۸
44- بستانی. ج ۷ص ۴۵۷- ۴۵۸


یادداشت های بخش سوم

Atlas Historique du Golfe Persique, Gautier Dalché , Patrick &( Zoltan
Biedermann, Dejanirah Couto, Elio Brancaforte, Jean Louis Bacqué Grammant,
Mahmoud Taleghan, BREPOLS, 2006
------------------------------------------
منابع و مآخذ
الف : منابع لاتین
Arrian,1865
Anabasis et India etc,Paris
Bertius,1630
Geographia Vetuslutetiae Parisiorum,Paris

Bunbury,1959
A History of ancient geography,New york

Curce,quinte,1834
Historie d’Alexandre le Grand,trad en francais,Paris

Gautier Dalché , Patrick &( Zoltan Biedermann, Dejanirah Couto, Elio
Brancaforte, Jean Louis Bacqué Grammant, Mahmoud Taleghan), 2006
Atlas Historique du Golfe Persique, BREPOLS

Dicaearchus,1958
Map de Dicaearchus,dans Magazine de Geographie,Paris

Forbiger,1775
Strabo allgemeine erdbeschreibung ubersetzt von A.Penzel,Lomgo

-----------,1842
Handbuch der alten geographie,Leipzig

Ghirshman,1976
Terrasses sacrées de Bard-è Néchandeh et Masjid-I Solaiman,Paris

Glotz,1926
Ancient Greece at work,New York

Gosselin,1814
Atlas,Paris

Herodotus,1862
History,Tr.G.Rawlinson,London

Kent,1953
Old Persian,American Oriental Society

Kiepert,1865
Die propaedeutik der Araber imzehnten jahrhundert( F.Dieterici ),Berlin

Klemp,1989
Asia in maps,Leipzig

Lelewel,1850
Geography of the middle ages,Brussels

Muller,1853
Tabulae in Strabonis geographica,Paris

--------,1898
Mappaemundi,Stuttgart

Posener,1936
La première domination perse en Ēgypte,Le Caire

Pots,1992
The Arabian Gulf in Antiquity,Oxford

Sarton,1930
Introduction to the history of science,Baltimore

Sharp,1961
The Inscriptions in old Persian cuneiform of the Achaemenian emperors,
Shiraz

Skelton,1963
Ptolemy’s cosmographia,Amsterdam

Smith-Grove,1874
Atlas of ancient geography,London

Strabon,1805
Geographie de Strabon,trad du grec en francais,Paris

Tamson,1948
History of ancient geography,Cambridge

Ukert,1816
Geographie der Griechen and Romer,Weimar

Weissbach,1911
Die Keilinschriften der Achameniden,Vorderasiatische Bibliothek 3,
Leipzig

 


ب : منابع فارسی و عربی

ابن الاثیر،۱۹۶۵
الکامل فی التاریخ، بیروت

ابن بطوطه،۱۹۶۰
تحفة النظار، بیروت

ابن البلخی،احمد بن سهل،۱۹۶۸
صور الاقالیم، طبع ناجی زین الدین، بغداد

ابن البلخی،۱۹۲۱
فارس نامه، طبع لسترنج و نیکلسون،کمبریج

ابن حوقل،
صورﺓ الارض، بیروت

ابن خرداذبه،۱۹۶۷
المسالک و الممالک، طبع دخویه، لیدن

ابن خلدون،۱۹۶۱
العبر، بیروت

ابن رسته،۱۸۹۱
الاعلاق النفیسه، طبع دخویه، لیدن

ابن الفقیه،۱۹۶۷
مختصر کتاب البلدان، طبع دخویه، لیدن

ابن الوردی،۱۳۰۳
خریدﺓ العجایب، قاهره

ابوالفداء،۱۸۴۰
تقویم البلدان، پاریس

اخوان الصفا،۱۸۶۵
رسائل، نقشه برداشت کیپرت

استخری،۱۹۶۷
مسالک الممالک، طبع دخویه، لیدن

بستانی،۱۸۸۳
دایرة المعارف، بیروت

بکیران، محمد،۱۹۶۰
جهان نامه، طبع برشچفسکی، مسکو

بیرونی، ابوریحان،۱۳۱۸
التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، طبع جلال
الدین همایی،تهران

---------------- ،۱۹۵۵
قانون مسعودی، حیدر آباد دکن

---------------- ،۱۹۶۲
تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات
المساکن، قاهره

---------------- ،۱۹۲۵
تحقیق ماللهند، لایپزیک

حاجی خلیفه،۱۱۴۵
جهان نما، استامبول

؟ (نامعلوم)، ۱۳۱۲
حدود العالم من المشرق الی المغرب، تهران

دمشقی،۱۹۲۳
نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر،
لایپزیک


سوسه، احمد،۱۹۵۹
العراق فی الخوارط القدیمه، بغداد

سهراب،۱۹۲۹
عجایب الاقالیم السبعة الی نهایة
العمارﺓ، وین

شریف ادریسی،۱۸۷۸
نزهة المشتاق فی اختراق الافاق، روم

طوسی، خواجه نصیر،۱۸۵۰
زیج ایلخانی، ← Lelewel

قدامة بن جعفر،۱۹۶۷
کتاب الخراج، لیدن

قزوینی،ابوعبدالله زکریا،۱۹۶۰
آثار البلاد و اخبار العباد، طبع
ووستنفلد، بیروت

-------- ، ۱۸۴۸
عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات، طبع
ووستنفلد، لایپزیک

قلقشندی،۱۹۱۳-۱۹۲۰
صبح الاعشی، قاهره

مروزی،شرف الزمان طاهر،۱۹۴۲
طبایع الحیوان، طبع مینورسکی، لندن

مستوفی،۱۳۳۶
نزهة القلوب، طبع محمد دبیر سیاقی، تهران

مسعودی،۱۳۴۶
مروج الذهب و معادن الجوهر فی التاریخ،
طبع عبدالرحمن محمد، قاهره

------- ،۱۹۶۷
التنبیه الاشراف، لیدن

مقدسی، مطهر بن طاهر،۱۹۰۷
البدء و التاریخ،طبع کلمان هوار، پاریس

مقدسی، ابوعبدالله محمد،۱۹۶۷
احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، طبع
دخویه، لیدن

مقریزی،۱۹۱۱-۱۹۳۰
المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار،
طبع گاستون ویلت، قاهره

نویری،۱۹۳۳
نهایة الارب فی فنون الادب، قاهره

هرمزی،ناخدا بزرگ بن شهریار،۱۸۸۶
عجایب الهند بره و بحره و جزایره، لیدن

یاقوت حموی،۱۹۵۷
معجم البلدان، بیروت

• به دلیل اختصار، تمامی نقشه ها و اسناد، از این مقاله حذف گردیده اند.



پایان
 

دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه