350 سازه تاریخی آبی خوزستان نیازمند مرمت است

مجتبی گهستونی: شنبه هشتم اسفند 1394 خوزستان میزبان برگزاری کارگاه ضرورت حفاظت از سازه های تاریخی – آبی بود که توسط دفتر گنجینه آب سازمان آب و برق خوزستان برگزار شد. کارگاه ضرورت حفاظت از سازه های تاریخی – آبی به این دلیل برگزار شد چون وجود رودخانه های بزرگی همچون کارون، دز، کرخه، جراحی و زهره با ده ها شاخه فرعی و چشمه سارهای فراوان و همچنین دشت های مسطح و حاصلخیز، خوزستان را به جذاب ترین نقطه برای سکونت انسان ها در دوره های مختلف تبدیل کرده است. آبیاری اولیه برای کشاورزی با توجه به بالا بودن سطح رودخانه ها در آن دوران منحصر به نهرهای کوچکی بود که از رودخانه ها منشعب می شدند.

 پایین رفتن سطح رودخانه ها و افزایش جمعیت، انسان را وادار کرد راهی برای حل این معضل بیابد. در طول تاریخ انسان های ساکن در خوزستان سازه های بی نظیری در جهت حفاظت، مهار، نگهداری و بهره برداری صحیح از آب ایجاد کردند که نمونه آنها را می توان در تمامی شهرهای استان مشاهده کرد. گفته می شود نخستین نمونه های آبیاری در اطراف تپه "چغامیش" و همچنین نمونه گیاهان اهلی مانند گندم، جو، عدس و ماش در حفاری های تپه چغانبوت دزفول به ترتیب در هزاره ششم و هزاره نهم پیش از میلاد کشف شده است. از سوی دفتر گنجینه آب سازمان آب و برق خوزستان تاکنون بیش از 350 سازه تاریخی آبی شامل انواع سد، پل، پل بند، حمام، آبراهه، آسیاب، انهار، تونل، قنات و... در سطح خوزستان شناسایی شده که از حیث تعداد و قدمت، غنی ترین منطقه در جهان به شمار می رود.

در کارگاه ضرورت حفاظت از سازه های تاریخی – آبی، معاون میراث فرهنگی کشور که محور سخنرانی او "معرفی سازه‌های آبی تاریخی شوشتر و طرح حفاظتی آن" بود با اشاره به ساخت و سازهای متعدد و ناهمگون که سازه های آبی تاریخی شوشتر را مورد تعرض قرار دادند گفت: حرمت و ارزش شهر شوشتر که شاهکارهایی از نظام مهندسی آب، را در خود جای داده گرامی داشته نشد و با ساخت و سازهای متعدد و ناهمگون شوشتر را مورد تعرض قرار دادند. محمد حسن طالبیان معاون میراث فرهنگی کشور درس‌هایی که باید از تاریخ و تجربیات گذشتگان بگیریم اشاره کرد و گفت: تعامل دستگاه‌های دولتی برای حفاظت از بناها و محوطه های تاریخی ضرورت فراوان دارد.خوزستان همواره مکانی برای زیست بوده است. اگر یکپارچگی نظام طبیعی در سازه های آبی تاریخی از دست برود با تخریب این گنجینه ها روبرو می شویم.

به اعتقاد وی، آنچه شوشتر را جهانی می‌کند قرارگیری مجموعه ای از تکنولوژیی ها در کنار هم است. چنانکه در این بخش، دانش مهندسی خاصی به معنای واقعی وجود دارد و انسان هنگامی که به عمق وجودی سازه های آبی تاریخی می‌رود در مقابل این عظمت خود را کوچک می داند. با این وجود، متاسفانه حرمت و ارزش شهر شوشتر که شاهکارهایی از نظام مهندسی آب، را در خود جای داده گرامی داشته نشد و با ساخت و سازهای متعدد و ناهمگون شوشتر را مورد تعرض قرار دادند. معاون میراث فرهنگی کشور در ادامه از شوشتر به عنوان یک دانشگاه مهندسی آب نام برد و اظهار کرد: عظمت این سازه آن باعث شد تا ارزیابان یونسکو پس از پرواز بر فراز شهر و مشاهده مسیر سازه های آبی تاریخی رای به ثبت آثار دهند. در حال حاضر با توسعه نامتوازن در کشور روبه‌رو هستیم. دستگاه‌های متولی اگر در ارتباط با کارهای خود به دانش گذشتگانشان مراجعه کنند در کار خود با آسیب های کمتری مواجه می شوند. به طور مثال، اگر وزارت راه و وزارت صنایع به تجربه گذشتگان خود در حوزه کاریشان توجه کنند، هم آسیب پذیری کمتری را خوهند داشت و هم آسیب کمتری به میراث فرهنگی وارد می‌آورند.

غفلت در حفاظت از سازه‌های آبی – تاریخی 

با وجود آنکه حدود ۳۵۰ سازه آبی – تاریخی درخوزستان شناسایی شده‌است اما تاکنون نه تنها موزه‌ای تحت این عنوان در این استان راه‌اندازی نشده بلکه مدیرعامل سازمان آب و برق خوزستان معتقد است: سازه‌های آبی – تاریخی خوزستان مورد غفلت قرار گرفته‌اند. محمدرضا شمسایی مدیرعامل سازمان آب و برق خوزستان با اشاره به آنکه نخستین بار 20 سال پیش به اهمیت بحث سازه‌های آبی- تاریخی پی برده‌است عنوان کرد: از این رو نخستین اقدام خود را دعوت از مهندس بهشتی رییس وقت سازمان میراث فرهنگی  قرار دادم تا برای بررسی و مورد توجه قرار دادن این سازه‌ّهای تاریخی به خوزستان سفر کند.

او با اشاره به اقدامات اولیه‌ای که برای شناسایی، حفاظت و مرمت این سازه‌ها انجام شد تصریح کرد: با گذشت 20 سال از آن زمان تاکنون متاسفانه مجموعه استان خوزستان اقدام مفیدی در زمنیه حفاظت و مرمت از این سازه‌ها انجام نداده‌است چنانکه در مقابل حجم تعداد این سازه‌ها کارهای اندکی انجام شد. اما طی 20 سال گذشته در سازمان آب و برق 350 سازه‌ را شناسایی و شناسنامه آنها را تهیه کرده‌ایم که به زودی نرم افزادی از اطلاعات کامل آن ارائه خواهد شد.

شمسایی در ادامه به اقداماتی که برای راه‌اندازی 4 موزه آب در شهرهای اهواز، دزفول، شوشتر و بهبهان طی سال‌های گذشته انجام شده ‌بود اشاره کرد و افزود:‌‌ در آن سالها کارهایی برای تحقق و راه‌اندازی این موزه‌ّها انجام شد و تصمیم داشتیم بخشی از توانمندی های آبی - تاریخی را در این موزه ها ارائه دهیم که به دلیل نبود همکاری و توجه لازم رها شد. حتا، 13 سال پیش کلنگ موزه آب اهواز در یکی از جزایر به زمین زده شد اما مسئولان به دلیل نداشتن اطلاعات کافی و نبود دلسوزی کار را رها کرده و این پروژه را به اداره کل میراث فرهنگی خوزستان تحویل دادند که آن هم تصمیم داشت موزه‌ای به جز موزه آب احداث کند و آن پروژه را متوقف کرد. طراحی زیبای این موزه شبیه چغازنبیل است. با این وجود تلاش‌ها برای به ثمر رساندن این پروژه‌ که بیش از یک دهه پیش با اعتبارات هنگفت آغاز شده بود ادامه دارد. 

مدیرعامل سازمان آب و برق خوزستان در ادامه صحبت‌ّهای خود از آغاز سایر پروژه‌ها با تامین اعتبارات اولیه آنها خبر داد و گفت:‌ در این سال‌ها سازه‌های آبی - تاریخی از جمله آسیاب‌های آبی دزفول و تونل بلیتی از مجموعه شوشتر را مورد مطالعه قرار دادیم. برای نجات سازه‌های آبی - تارخی خوزستان باید به دنبال راه حل مهم گشت تا از وضعیت نگران کننده  فعلی خارج شویم. از این رو باید در خوزستان علاقه و آشنایی بیشتر مسئولان را مورد توجه قرار دهیم. او با اشاره به آنکه در برخی از استانها از سازه‌های کم سن و سال خود حمایت می‌کنند یادآور شد: اما گنجینه‌های تاریخی - آبی خوزستان که تاریخ آنها دیرینه است به حال خود رها شده‌اند. به طور مثال در طول سال‌های گذشته که به کاشان و یزد سفر کردم پیشرفت آنها را در زمینه حفاظت از گنجینه‌های آبی دیدم که مثال زدنی است. اما در این حوزه در خوزستان از کل کشور عقب تر هستیم. مرمت و حفاظت از این گنجینه‌ها هزینه‌ّهای زیادی را می طلبد که با هزینه‌های قطره چکانی صورت نمی‌گیرد. از این رو پیشنهاد می‌کنم بخشی از این گنیجینه‌ها به بخش خصوصی واگذار شود.

شمسایی معتقد است: «توجه به گردشگری آبی و ورزش‌های آبی در کنار این گنجینه‌ها می‌توان راهکاری برای برون رفت بخشی از این سازه‌ها از نابودی باشد. به عنوان یک مدیر خوزستانی خود را متعهد می‌دانم در حد توانم به حفاظت، مرمت و بهره برداری صحیح از این آثار بپردازم. قدم‌های هرچند کوچک ما می‌تواند مقدمه یک کار بزرگ باشد اما متاسفم که بسیاری از متولیان و مسئولان نه تنها تلاشی برای تامین اعتبار در این زمینه نمی‌کنند بلکه علاقه‌ای هم به این مهم نشان نمی‌دهند. در این نقطه است که نقش NGO ها در حمایت و حفاظت از این سازه‌ها بسیار اهمیت می‌یابد و امیدوارم انجمن‌های تخصصی در این زمینه تشکیل شوند.

در این کارگاه، اسحاقی مشاور مدیرعامل سازمان آب و برق خوزستان در گنجینه آب و مدیر مهندسی عمومی نیز به وجود 350 سازه دست کند آبی - تاریخی در استان خوزستان اشاره کرد و از وظایف ذاتی و کاری گروه گنجینه آب سخن گفت و حفاظت و مرمت از این گنجینه‌ها را مورد توجه قرار داد. علی اصغر سمسار یزدی نیز دیگر سخنران این کارگاه آموزشی بود که شناخت سازه‌های آبی تاریخی بخصوص قنات را مورد بررسی قرار داد. در ادامه نیز نادر کریمیان پژوهشگر، درباره سازه‌های تمدن آبی ایران سخن گفت. مجید لباف خانیکی پژوهشگر نیز به معرفی قنات و فن آوری‌های مرتبط با آن پرداخت. 
 

دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه